Help, de bibliotheek verdwijnt

Het was er zo gezellig, maar bibliotheken moeten inkrimpen. Of verhuizen. Of sluiten. „Een bezemkast met boeken is geen bibliotheek.”

Nederland, Ilpendam, 20-02-2013. De Bibliotheek van Ilpendam (onderdeel bibliotheek Waterland), deze sluit over een jaar ivm bezuinigingen. Foto: Olivier Middendorp
Nederland, Ilpendam, 20-02-2013. De Bibliotheek van Ilpendam (onderdeel bibliotheek Waterland), deze sluit over een jaar ivm bezuinigingen. Foto: Olivier Middendorp

Boven de weilanden hangt mist en winkelcentrum ’t Spil maakt een troosteloze indruk. Maar om de hoek, in de bibliotheek, is het gezellig. Monnickendamse mannen zitten aan de leestafel. In de kinderhoek kiest een kleuter een knuffel uit. En bij de uitleenbalie staan twee oudere vrouwen te kletsen. „Ik kom hier voor de rust, om mijn gedachten te verplaatsen”, zegt Gré (77). „Als je hier zit, word je niet depressief.”

Met die rust is het over een jaar afgelopen: dan sluit de vestiging in Monnickendam, net als vestigingen in Marken, Ilpendam en Broek in Waterland. Bewoners die hier boeken lenen of de krant lezen, moeten uitwijken naar Purmerend of Volendam, waar ze waarschijnlijk meer moeten betalen voor hun lidmaatschap.

Vestigingscoördinator Margot Hoens is er boos over. „In 2014 is het hier afgelopen. Wat we nu doen voor scholen, zal ook verdwijnen, net als de dienst bibliotheek-aan-huis: eens in de drie weken brengen we boeken naar ouderen die niet meer hierheen kunnen komen. En hoe moet het met de kinderen die leren lezen? Die gaan nu nog allemaal naar de bieb.”

Even verderop zit Jan Jager (68) de krant te lezen. Als hij het gesprek opvangt, vraagt hij bezorgd aan Margot Hoens: „Mevrouw, gaat-ie volgend jaar echt dicht? Komt er dan een bibliotheekbus?” Ze kan hem niet geruststellen. Ja, de bibliotheek gaat dicht. En niemand weet of er een bus komt.

In veel gemeenten wordt bezuinigd op de bibliotheek – gemiddeld zo’n 10 procent – maar in Waterland is de korting drastischer: de helft van het budget wordt geschrapt. Juist in zo’n plattelandsgebied heeft de verdwijning van de bibliotheek grote gevolgen, zegt Frans Bergfeld, directeur van Bibliotheek Waterland. „Voor een dorp is het belangrijk dat er een bibliotheek is. Het is een ontmoetingsplek, oudere mensen treffen elkaar hier om een praatje te maken. Dat zorgt voor sociale cohesie.” Het is volgens hem onzin dat de bibliotheekbezoeker uitsterft: van de inwoners van Waterland is 30 procent lid van de bibliotheek. En anderen komen er elke dag de krant lezen.”

Het verbaast Margot Hoens dat sommige bezoekers zo rustig blijven onder het dreigende onheil. „Als ik tegen de mannen aan de leestafel zeg dat dit allemaal weggaat, zeggen ze: dat kan niet. Nou, het gebeurt dus wel.”

Naast Hoens staat Fred Holthuis, voorzitter van de stadsraad („een soort dorpsraad”) en oud-wethouder. Hoens zegt op gedempte toon: „Hij is van D66. Zijn partij heeft ingestemd met de bezuinigingen. Hij is dus niet representatief voor de bezoekers hier.” Holthuis doet inderdaad laconiek over de sluiting van de bibliotheek. „Voor de jeugd en de ouderen die niet mobiel zijn is het natuurlijk jammer, maar anders moet er bezuinigd worden op het wegenfonds. Dan is de gemeente aansprakelijk voor gaten in het wegdek.”

Margot Hoens staat geïrriteerd te luisteren. „Maar Fred, waar ga jij dan straks je krantje lezen? Ik zie jou hier vaak aan de leestafel.” Holthuis: „Oh, dan ga ik in het Marker Veerhuis zitten. En boeken kan ik halen in Purmerend.”

Vrijwilligster Alie Sluis, één middag per week werkzaam in de bibliotheek, mengt zich in het gesprek. „Moeten we dan benzine betalen om boeken te halen?” Holthuis haalt zijn schouders op: „Je kunt toch op de fiets?” Sluis, boos: „Dat kunt u misschien doen, maar als ik op de fiets naar Purmerend moet, heb ik niet genoeg tijd op de boerderij.”

Sinds de plannen van de gemeente bekend werden, afgelopen juni, is er veel actie gevoerd. De bibliotheek deelde pamfletjes uit, er werden handtekeningen verzameld. De oppositiepartijen in de gemeenteraad maakten een tegenbegroting waarin minder werd bezuinigd op de bibliotheek – ten koste van het wegdek.

Laura Bromet, raadslid voor oppositiepartij GroenLinks, is teleurgesteld dat het college de tegenbegroting heeft afgewezen. „De wethouder zegt steeds dat de deuren open blijven. Maar een bezemkast met boeken is geen bibliotheek. Het is treurig, vooral voor kinderen die niet meer zelf naar de bibliotheek kunnen. Als hun ouders niet van lezen houden, blijven ze verstoken van boeken.”

De betrokkenheid van burgers bij de bibliotheek blijft niet beperkt tot Waterland. In een recent rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau staat dat mensen de bibliotheek noemen als de culturele instelling waarop zij het minst zouden bezuinigen.

Dat blijkt ook uit acties elders in het land. In Hollands Kroon, een fusiegemeente in de kop van Noord-Holland en net zo dunbevolkt als Waterland, dreigde een aantal bibliotheken te moeten sluiten. Hierop heeft de bibliotheek, samen met schoolkinderen die zelfgemaakte spandoeken droegen, een bezetting van twee vestigingen georganiseerd. Er kwamen bijna 10.000 steunbetuigingen van mensen die wezen op het belang van de bibliotheek voor leesbevordering en sociale cohesie. De reacties zijn gebundeld en naar de gemeente gestuurd. Die was blijkbaar onder de indruk: komend jaar hoeft de bibliotheek maar 10 procent te bezuinigen in plaats van 50 procent.

In andere gemeenten hebben protesten niet geholpen. In Terneuzen weerhielden grootschalige handtekeningenacties de raad er niet van in te stemmen met ingrijpende bezuinigingen – meerdere vestigingen gaan daar sluiten. In Eindhoven gaan alle vestigingen dicht, behalve de centrale bibliotheek. In plaats daarvan komen er ‘steunpunten’ op scholen, met kleinere collecties. In Den Bosch is dat al het geval: de bibliotheek zit daar in één hoofdgebouw en in vijftig basisscholen.

Ton Mengerink, directeur van de Bibliotheek Oost-Achterhoek, heeft andere keuzes gemaakt: in Berkelland, waar 50 procent werd bezuinigd, zijn de collecties gehalveerd en de openingstijden beperkt. Mengerink is kritisch over de steunpunten op scholen: „Zo’n bibliotheek op een school is vooral voor kinderen. Waar moeten de ouderen dan hun boeken halen? En waar moet je heen tijdens schoolvakanties?”

Frans Bergfeld van de Bibliotheek Waterland is evenmin enthousiast over de Eindhovense oplossing. „Moeten die scholen dan maar alle kosten gaan betalen? En zijn ze dan alleen nog maar met jeugdboeken bezig? In Den Bosch zijn ze volwassen leden kwijtgeraakt. De centrale vestiging is vaak te ver weg, en er is een drempel om scholen in te lopen.”

Welke oplossingen in Waterland worden gevonden is nog onduidelijk. Laura Bromet: „De VVD zegt: voor twee ton kun je toch nog steeds veel boekjes kopen? Die mensen onderschatten totaal dat bibliothecaris zijn een vak is.” En de locaties zijn ook een probleem. Voor zelfbedieningsbibliotheken is geen geld, alternatieven zijn nog vaag. Bromet: „De wethouder heeft het over een bibliotheekbus, maar daarin passen maar 1.500 boeken.” Margot Hoens: „Er komen hier wekelijks tussen de 750 en 1.000 mensen. Stel je voor dat die allemaal in zo’n bus moeten... hahaha!”

De bezoekers hebben intussen hun acties gestaakt en wachten de sluiting af. Ruth Verschoor, een 35-jarige Monnickendamse, leent nu het nog kan een grote stapel boeken. Als er geen bibliotheek meer is, blijven mensen de hele dag achter hun computer zitten, voorspelt ze. „Waarvoor gaan ze dan nog het huis uit? Ja, voor sport of zo. Maar niet om te lezen.”