Fluisterzuchten in de schemering

Golshifteh Farahani praat tegen haar comateuze man in een bewerking van een Perzisch sprookje.
Golshifteh Farahani praat tegen haar comateuze man in een bewerking van een Perzisch sprookje.

The Patience Stone. Regie: Atiq Rahimi. Met: Golshifteh Farahani, Hamid Djavadan, Hassina Burgan, Massi Mrowat. In: 11 bioscopen.

Een omgekeerde vertelling van duizend-en-één-nacht, zo laat The Patience Stone zich waarschijnlijk het beste omschrijven. In plaats van naar de maagd Sheherazade die haar sultan onderhoudt met haar verhalen in een poging haar leven te sparen, luisteren we in The Patience Stone naar de getuigenissen van een naamloze vrouw. Ook zij richt zich tot een man. Haar echtgenoot, zal later blijken. Maar of hij haar woorden hoort blijft in het duister. Hij ligt na een schietpartij in coma, zijn ogen staren in het niets. Ze hoopt dat haar woorden hem uit die schemer zullen doen ontwaken.

Het moge duidelijk zijn dat The Patience Stone een praatfilm is. Het is een eindeloze monoloog die door de in Parijs wonende Afghaanse regisseur en schrijver Atig Rahimi regelrecht aan zijn met de Prix Goncourt bekroonde roman Syngué sabour uit 2006 ontleend is. De vrouw praat tegen de man over hun kinderen, haar verdriet, en langzamerhand worden haar woorden persoonlijker. Ze keert terug naar haar jeugd. Analyseert minder flatteuze kanten van zichzelf. Spreekt over zaken zoals seksualiteit, waar vrouwen in haar land maar beter over kunnen zwijgen. En langzamerhand onthult ze van alles waar ze zich waarschijnlijk nooit over zou hebben uitgelaten mocht ze ook maar een moment hebben gedacht dat haar man daadwerkelijk nog eens bij zou kunnen komen. Het houdt het midden tussen biecht, therapie en bekentenis.

De titel van de film is ontleend aan de Perzische mythe van de ‘syngué sabour’, de ‘steen van geduld’ waaraan je al je geheimen kunt vertellen. Als hij verzadigd is, barst hij, en is de biechteling van de last van zijn geheimen verlost. In de film fungeren zowel de comateuze echtgenoot als het publiek als biechtvader.

De zelfgesprekken spelen zich af tegen de achtergrond van een onbekend conflict in een niet nader omschreven fotogeniek-stoffig islamitisch land. Het is, zeker indachtig de achtergrond van de auteur, niet moeilijk om er het Afghanistan van begin jaren negentig in te herkennen. De oorlog die aan de periferie van de gebeurtenissen woedt, is de burgeroorlog die uitbrak nadat Russische troepen zich eind jaren tachtig hadden teruggetrokken.

Die sociale context blijft in de film echter vooral decor. Rahimi bewerkte zijn boek samen met scenarioveteraan Jean-Claude Carrière tot filmscript. Zij kozen ervoor om veel te simplificeren, soms tegen het gelaagde materiaal in van de roman die als basis diende.

Op het eerste gezicht is The Patience Stone prachtig. De camera is smoorverliefd op de uit Iran verbannen actrice Golshifteh Farahani die de hoofdrol speelt en verdoezelt zo dat zij eigenlijk maar één gezichtsuitdrukking heeft, en te weinig dramatische expressiemiddelen om alle gevoelens te spelen van pijn, spijt, angst, geilheid, wanhoop en egoïsme, die de teksten van haar verlangen. De complexiteit van haar personage openbaart zich slechts in haar woorden en niet in haar melodramatische spel.

Al dat handenwringen en die fluisterzuchten en trage tranen die uit haar ooghoeken ontsnappen, spreken natuurlijk wel direct het gemoed van de toeschouwer aan. Het is heel makkelijk om je met de aanklacht van de film te identificeren over de positie van vrouwen in repressieve samenlevingen. Dat daaronder nog allerlei betekenislagen broeien die meer met het karakter van deze vrouw zelf te maken hebben blijft onderbelicht. De film is voorzien van een kitscherige laag glanslak. Folkloristische mooifilmerij en exotisme voeren de boventoon. En ja, je kunt die clichés doorzien en er toch door geraakt worden.