Arabische opstanden: twee stappen vooruit, een terug

Premier Jebali van Tunesië is gisteren afgetreden De landen van de Arabische Lente verkeren in een diepe crisis Analist Hassan Mneimneh waarschuwt voor het ontstaan van mislukte staten

A man mourns as thousands of Tunisians gather at el Jallez cemetery to attend the funeral of slain opposition leader Chokri Belaid, near Tunis, Friday Feb. 8, 2013. The Wednesday Feb. 6 assassination of prominent government critic Belaid plunged the country into one of its deepest political crises since the overthrow of the dictatorship in 2011.(AP Photo)
A man mourns as thousands of Tunisians gather at el Jallez cemetery to attend the funeral of slain opposition leader Chokri Belaid, near Tunis, Friday Feb. 8, 2013. The Wednesday Feb. 6 assassination of prominent government critic Belaid plunged the country into one of its deepest political crises since the overthrow of the dictatorship in 2011.(AP Photo)

Redacteur Midden-Oosten

Tunesië zit in een diepe crisis: geweld van ultraconservatieve moslims, groeiende economische problemen, een politieke moord. En toen besloot premier Hamidi Djebali gisteren ook nog eens af te treden. Egypte is er niet veel beter aan toe. In Libië heerst een gezagsvacuüm en in Jemen, het armste land van allemaal, is nauwelijks iets veranderd.

De Arabische opstanden zijn een zaak van twee stappen voorwaarts, één terug, zegt de Libanees-Amerikaanse analist Hassan Mneimneh, van de Amerikaanse denktank The German Marshall Fund.

Of zelfs twéé terug. Volgens Mneimneh is 2011 voor het Midden-Oosten niet wat 1989 was voor Oost-Europa. „Het kan tientallen jaren vergen tot de instituties zijn gevestigd waarop een levensvatbaar democratisch systeem kan worden gebouwd.” De fundamentalisten die in Egypte en Tunesië de macht kregen, verliezen steun. „Ze hebben bewezen dat hun leuzen niets oplossen. ‘Islam is de oplossing’, roepen ze, maar wat is eigenlijk de vraag? De islam heeft geen banen gebracht.”

De opstanden hebben de belangrijke toeristenindustrie een zware klap toegebracht en investeerders weggejaagd. Deze landen hebben een groot economisch hulpplan nodig, zegt Mneimneh. Maar daarvoor moet het internationale klimaat goed zijn en is leiderschap ter plaatse nodig. Beide ontbreken. „Dit zijn leiderloze revoluties geweest. De gebeurtenissen vormen de drijvende kracht, wat een gevaarlijke situatie is.”

Gevaarlijk omdat een populist de macht kan grijpen?

„Ik denk het niet. Alle ideologieën die hij als wapen zou kunnen gebruiken, zijn uitgeput. Het op modernisering gerichte liberalisme van de jaren dertig en veertig faalde, het Arabisch nationalisme faalde. Van het fundamentalisme is het leven kunstmatig verlengd door de oorlog tegen de Sovjet-bezetting van Afghanistan en de Iraanse revolutie. Maar het is nu werkelijk in diskrediet gebracht. Een waarschijnlijker scenario is een serie mislukte staten en een sociaal en economisch moeras dat de regio verandert in een bron van ellende.

„Voor mij is het een uitgemaakte zaak dat Syrië niet langer Syrië is, maar Somalië. Mijn bezorgdheid over Syrië geldt niet het land zelf, maar de uitwerking van de oorlog op de regio. Libanon is voorbestemd voor een ramp als direct uitvloeisel van de Syrische situatie. Ik zie niet hoe dat kan worden voorkomen. Zoals een treinramp: je ziet de trein op een ongeluk afracen, maar je kunt niets doen. Jordanië zou een zeer ernstig slachtoffer kunnen worden van de regionale wanorde. Het Turkse leiderschap is duidelijk verrast door de ontwikkelingen in Syrië. De drie landen in Noord-Afrika bevinden zich in een precaire fase in hun ontwikkeling. Maar in alle drie deze staten is mislukking nog geen uitgemaakte zaak. Ze hebben nog kans zichzelf uit het moeras te trekken.”

De fundamentalisten hebben volgens u al aangetoond dat hun leuzen hol zijn. Er komen weer verkiezingen aan, in Egypte al in april of mei. Is er een alternatief?

„Dat hangt af van wat de niet-fundamentalistische krachten doen om het vertrouwen van de kiezers te winnen. Zij kunnen voortbouwen op de werkelijke erfenis van de revolutie. Maar misschien zijn er alleen in Egypte leiders met een programma waarmee vooruitgang kan worden geboekt. De fundamentalisten kunnen geen resultaten laten zien, dus die gaan proberen iedereen bang te maken dat overspelige en atheïstische liberalen gaan regeren.”

Een zekerheid is dat de mensen de straat opgaan als iets hun niet bevalt. Is dit de werkelijke grote verandering?

„Absoluut. De regio is wat dit betreft een nieuw tijdperk binnengegaan. Regeren door het gewicht van de staat te laten gelden, is voorbij.”

In 2011 werd wel verkondigd dat moslimextremisten hun aanhang zouden verliezen omdat het volk nu zijn stem kon laten gelden. In plaats daarvan lijken ze sterker te zijn geworden. Is ook voor jihadisten de lente uitgebroken?

„Jihadisten zijn een vast onderdeel van het landschap. Ze waren inderdaad verbijsterd door de revoluties in al die landen, maar ze hebben kernelementen van hun ideologie aangepast. Ze zeggen nu waarde toe te kennen aan de wil van het volk. Maar dat is duidelijk een tactische verandering. Ze kunnen zich aanpassen en opportunistische allianties aanknopen, zoals in Mali. Maar we moeten niet alarmistisch zijn. Ze kunnen een hoop schade aanrichten, maar hun aantrekkingskracht blijft beperkt.”

Is het denkbaar dat het regime-Assad overleeft, maar slechts in een deel van Syrië?

„Ja. De dood van het stedelijke Syrië is onomkeerbaar. Dat is een verlies dat niet kan worden hersteld. We krijgen nu een periode van krijgsheren en misschien wordt over een periode van tientallen jaren weer een vorm van orde hersteld. Maar het is gedaan met Aleppo, dat na Beiroet de meest diverse stad was van het Midden-Oosten.”