Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

Politiek

Driedubbele Vervreemding

De afgelopen week was de Week van de Vervreemding. Eerst werd het nieuws gedomineerd door het paardenvleesschandaal. Het paardenvlees bleek ongeveer alle Europese landen te hebben aangedaan voor het, vermomd als koeienvlees, in de diepvrieslasagne terechtkwam. Paniek brak uit: we weten niet meer waar ons eten vandaan komt!

Vervolgens waarschuwde de Raad van State in een advies aan Herman van Rompuy dat burgers vervreemd raken van de besluitvorming in de Europese Unie. Tegelijkertijd sprak Monika Sie Dhian Ho, directeur van de sociaal-democratische Wiardi Beckman Stichting, in een essay van ‘dubbele vervreemding’: de nationale politiek is vervreemd geraakt van de ervaringswereld van mensen, waardoor die mensen weer vervreemd raken van de politiek.

Wat verbindt deze drie voorbeelden? Mensen hebben het gevoel niet op de hoogte te zijn van de totstandkoming van zaken die hen dagelijks aangaan, laat staan dat zij die kunnen beïnvloeden. Wat valt eraan te doen?

Vervreemding van voedsel is nog relatief gemakkelijk op te lossen. Hippe supermarkten verkopen tegenwoordig echte, pure en met passie gemaakte producten. Ze zijn op first name basis met de boeren van wie zij deze afnemen en alles gebeurt handmatig, volgens eeuwenoude recepten, in steenovens en op eikenhouten planken. Deze schijn van authenticiteit en kleinschaligheid kan genoeg zijn om een gevoel van onbehagen over de voedselindustrie weg te nemen.

In het geval van de democratie is zo’n oplossing moeilijker te vinden. De Raad van State doet niet eens een poging er een te formuleren. Na een alinea over vervreemding schrijft de Raad: ‘Een adequaat antwoord hierop is niet een kwestie van nieuwe of meer institutionele arrangementen, maar een kwestie van politieke overtuiging(skracht) en aansprekendheid. Daarom valt dit buiten het bestek van deze voorlichting.’ Waarvan akte.

Monika Sie probeert in haar essay wel een antwoord te formuleren op de vervreemding. Op politiek gebied ligt de oplossing in burgerparticipatie bij de vormgeving van overheidsbeleid en in een ‘nieuw elan’ voor de vertegenwoordigende democratie. Ze vermeldt niet hoe dit eruit zou moeten zien. Op sociaal-economisch en sociaal-cultureel gebied moet de sociaal-democratie zich laten leiden door nieuwe kernwaarden: bestaanszekerheid, goed werk, verheffing en binding. Sie klinkt activistisch: we moeten naar links, naar een postliberale samenleving, er is nu ‘momentum’ voor.

Maar wat betekent dit in de praktijk? De coalitie-PvdA zegt iets anders dan de denktank-PvdA. Van het kabinet hoor je weinig over gemeenschapszin of een postliberale samenleving. Waar Monika Sie oproept tot een einde aan het ‘there is no alternative-denken’, noemt het kabinet bezuinigen onvermijdelijk. En terwijl Sie een debat wil over een ‘waardenkader’, zei PvdA-minister Frans Timmermans gisteren in Buitenhof dat hij praktische oplossingen belangrijker vindt dan een visie.

Het maakt de vervreemding er alleen maar groter op.

Floor Rusman is redacteur van nrc.next. Elke maandag schrijft ze op deze plek over de actualiteit.