Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

'De revolutie mislukt'

De landen van de Arabische Lente verkeren in crisis. Nieuwe leiders brachten geen voorspoed. ‘Islam zou de oplossing zijn, maar wat was de vraag?’

FILE -- In this Friday, Sept. 21, 2012 file photo, Libyan civilians watch fires in the Ansar al-Shariah Brigades compound, after hundreds of Libyans, Libyan Military, and Police raided the Brigades base, in Benghazi, Libya. Libya's upheaval the past two years helped lead to the ongoing conflict in Mali, and now Mali's war threatens to wash back and further hike Libya's instability. There is a growing fear that post-Moammar Gadhafi Libya is becoming an incubator of turmoil, with an overflow of weapons and Islamic jihadi militants operating freely, ready for battlefields at home or abroad. (AP Photo/Mohammad Hannon, File)
FILE -- In this Friday, Sept. 21, 2012 file photo, Libyan civilians watch fires in the Ansar al-Shariah Brigades compound, after hundreds of Libyans, Libyan Military, and Police raided the Brigades base, in Benghazi, Libya. Libya's upheaval the past two years helped lead to the ongoing conflict in Mali, and now Mali's war threatens to wash back and further hike Libya's instability. There is a growing fear that post-Moammar Gadhafi Libya is becoming an incubator of turmoil, with an overflow of weapons and Islamic jihadi militants operating freely, ready for battlefields at home or abroad. (AP Photo/Mohammad Hannon, File) AP

Tunesië is in diepe crisis: geweld van ultraconservatieve moslims, groeiende economische problemen en daar bovenop nu een politieke moord. Egypte is er niet veel beter aan toe. In Libië heerst een gezagsvacuüm en in Jemen, het armste land van allemaal, is nauwelijks iets veranderd.

De Arabische opstanden zijn een zaak van twee stappen voorwaarts, een terug, zegt de Libanees-Amerikaanse analist Hassan Mneimneh, analist van de Amerikaanse denktank The German Marshal Fund. Of zelfs twéé terug. De fundamentalisten die in Egypte en Tunesië de macht kregen, verliezen steun. „Ze hebben bewezen dat hun leuzen niets oplossen. ‘Islam is de oplossing’, roepen ze, maar wat is eigenlijk de vraag? De islam heeft geen banen gebracht.”

Is democratische hervorming eigenlijk wel mogelijk in deze landen, gezien de slechte economische situatie?

„Het korte antwoord is nee. Maar we moeten 2011 niet beschouwen als 1989 in Oost-Europa. Zie het eerder als 1848. Als het moment waarop de bevolkingen de eerste aanzet geven tot de val van de repressieve staat. Het kan tientallen jaren vergen tot de instituties zijn gevestigd waarop een levensvatbaar democratisch systeem kan worden gebouwd.”

De opstanden hebben de belangrijke toeristenindustrie een zware klap toegebracht en investeerders weggejaagd. Deze landen hebben een groot economisch hulpplan nodig, zegt Mneimneh. „Maar daarvoor moet het internationale klimaat goed zijn en is leiderschap ter plaatse nodig. Op dit moment is noch dat klimaat er, noch het leiderschap. Dit zijn leiderloze revoluties geweest en er is tot dusverre geen poging geweest ze te sturen. De gebeurtenissen vormen de drijvende kracht, wat een gevaarlijke situatie is.”

Gevaarlijk omdat er een populist kan opstaan die de macht grijpt?

„Ik denk het niet. Alle ideologieën die hij als wapen zou kunnen gebruiken, zijn uitgeput. Het op modernisering gerichte liberalisme van de jaren dertig en veertig faalde, het Arabisch nationalisme faalde. Van het fundamentalisme is het leven kunstmatig verlengd door de oorlog tegen de Sovjet-bezetting van Afghanistan en de Iraanse revolutie, dat wil zeggen door de glans van iets anders dat veelbelovend was. Maar het is nu werkelijk in diskrediet gebracht.

„Een waarschijnlijker scenario als de zaken niet in de goede richting worden omgebogen, is een serie mislukte staten en een sociaal en economisch moeras dat de regio verandert in een bron van ellende. Niet een soort opzwepend populisme.”

Syrië zou een mislukte staat kunnen worden, en Libië misschien. Maar zelfs Egypte?

„Voor mij is het een uitgemaakte zaak dat Syrië niet langer Syrië is, maar Somalië. Mijn bezorgdheid over Syrië geldt niet het land zelf, maar de uitwerking van de oorlog op de regio. Libanon is voorbestemd voor een ramp als direct uitvloeisel van de Syrische situatie. Ik zie niet hoe dat kan worden voorkomen. Zoals een treinramp: je ziet de trein op een ongeluk afracen, maar je kunt niets doen. Jordanië zou een zeer ernstig slachtoffer kunnen worden van de regionale wanorde. Het Turkse leiderschap is duidelijk verrast door de ontwikkelingen in Syrië. En Irak kan uiteindelijk ook een zware prijs betalen, onder andere gezien de verwevenheid van de Iraakse Koerden met de Syrische Koerden.

„De drie landen in Noord-Afrika bevinden zich in een precaire fase in hun ontwikkeling. Maar in alle drie deze staten is mislukking nog geen uitgemaakte zaak. Ze hebben nog kans zichzelf uit het moeras te trekken en de juiste koers uit te zetten.”

De fundamentalisten hebben volgens u al aangetoond dat hun leuzen hol zijn. Er komen weer verkiezingen aan, in Egypte al in april of mei. Is er een alternatief?

„Dat hangt af van wat de niet-fundamentalistische krachten doen om het vertrouwen van de kiezers te winnen. Zij kunnen voortbouwen op de werkelijke erfenis van de revolutie. Maar misschien zijn er alleen in Egypte leiders met een programma waarmee vooruitgang kan worden geboekt. Ik denk aan ElBaradei, aan Abu Hamza, die een zinnig alternatief kunnen bieden. In Tunesië omschrijven de seculiere en liberale politici de situatie in termen van gevaren voor de nationale identiteit, niet in termen van constructieve vooruitgang. De fundamentalisten kunnen geen resultaten laten zien, dus die gaan proberen iedereen bang te maken dat overspelige en atheïstische liberalen gaan regeren.”

Een zekerheid is dat de mensen de straat opgaan als iets hun niet bevalt. Is dit de werkelijke grote verandering?

„Absoluut. De regio is wat dit betreft een nieuw tijdperk binnengegaan. Dit is de reden waarom ik 2011 als 1848 zie. Regeren door het gewicht van de staat te laten gelden, is voorbij. Tot de Tunesische fruithandelaar Bouazizi zich in brand stak, werd de hele regio, zowel de monarchieën als de republieken, op die manier geregeerd. Het gewicht van de staat omvatte elementen van legitimiteit in het geval van de monarchieën, elementen van terreur bij de despoten, en elementen van verleiding in veel landen van de Golf.”

In 2011 werd wel verkondigd dat moslimextremisten hun aanhang zouden verliezen omdat het volk nu zijn stem kon laten gelden. In plaats daarvan lijken ze sterker te zijn geworden. Is ook voor jihadisten de lente uitgebroken?

„Jihadisten zijn een vast onderdeel van het landschap. Ze waren inderdaad verbijsterd door de revoluties in al die landen, maar ze hebben kern-elementen van hun ideologie aangepast. Ze zeggen nu waarde toe te kennen aan de wil van het volk. Maar dat is duidelijk een tactische verandering. Een andere verandering is dat ze niet als individuen en in cellen maar meer als publieke organisaties opereren. Ik wil onderstrepen: ze kunnen zich aanpassen en opportunistische allianties aanknopen, zoals in Mali. Maar we moeten niet alarmistisch zijn. Ze kunnen een hoop schade aanrichten, maar hun aantrekkingskracht blijft beperkt.

„Wat betreft Al-Nusra in Syrië moeten we de eer geven aan de Verenigde Staten en enkele van hun bondgenoten. Die kozen ervoor niet thuis te zijn toen de revolutie in Syrië begon. Daardoor gaven ze Al-Qaeda-in-Irak [waaruit Al-Nusra is voortgekomen, red.] de kans in Syrië ruimte te creëren. Waarom klagen we nu, gezien het feit dat we hun de gelegenheid hebben geboden?”

Kan Al-Nusra de controle krijgen over delen van Syrië?

„Ja, ze controleren al bepaalde gebieden. Al-Nusra heeft geleerd van Irak. Ze besturen volgens hun idee van het islamitisch recht, de shari’a, maar onthoofdingen en amputaties van ledematen passen ze met mate toe. Veel radicale groepen die naast Al-Nusra zijn opgestaan, zijn harder.”

Is het denkbaar dat het regime-Assad overleeft, maar slechts in een deel van Syrië?

„Ja. Wanneer ik het heb over Somalië, dan denk ik aan krijgsheren. Zo gaat Syrië eruit zien. De dood van het stedelijke Syrië is onomkeerbaar. Dat is een verlies dat niet kan worden hersteld. We krijgen nu een periode van krijgsheren, en misschien wordt over een periode van tientallen jaren weer een vorm van orde hersteld. Maar het is gedaan met Aleppo, dat na Beiroet de meest diverse stad was van het Midden-Oosten. Met Damascus is het ook binnenkort gebeurd.”