Medicijn in drinkwater verandert gedrag van vissen

Foto van een zwemmende baars met in de achtergrond nog meer baarzen en voorntjes; picture of a swimming perch with in the background more perches and small whitefish
Foto van een zwemmende baars met in de achtergrond nog meer baarzen en voorntjes; picture of a swimming perch with in the background more perches and small whitefish Jelger Herder/Hollandse Hoogte

Baarzen worden asocialer en actiever in rivierwater dat is vervuild met het kalmeringsmiddel oxazepam. Dat blijkt uit Zweeds onderzoek. Het is het zoveelste bewijs dat restanten van medicijnen in rivierwater terechtkomen en daar, ook bij lage concentraties, allerlei organismen beïnvloeden. Eerder was bijvoorbeeld al aangetoond dat mannelijke zalm vervrouwelijkt bij lage concentraties oestrogeen, hoofdbestanddeel van de pil. Daardoor kunnen deze vissen zich niet meer voortplanten, en sterven populaties uit.

In dit geval deden ecologen van de Universiteit van Umeå onderzoek in de rivier Fyris, die door de stad Uppsala stroomt. Ze vingen er baars (Perca fluviatilis) en bepaalden de concentratie oxazepam in het spierweefsel van de vissen. Die bleek zes keer zo hoog als in het rivierwater. Daaruit blijkt dat het middel, dat bij mensen ook wordt ingezet tegen angsten en spanningen, zich ophoopt in het vissenlijf.

Om de gevolgen daarvan in kaart te brengen lieten de Zweedse onderzoekers in het laboratorium jonge, ‘schone’ baarsjes enige tijd zwemmen in water met verschillende concentraties oxazepam. Na zeven dagen bleken de baarzen die in een lage concentratie oxazepam zwommen evenveel van het middel in hun spierweefsel te hebben als de in het wild gevangen vissen. Vervolgens bekeken de onderzoekers of het gedrag van de baarzen veranderde. Ze maten de activiteit (het aantal zwemslagen gedurende 600 seconden), de nieuwsgierigheid (neiging om een nieuw gebied te verkennen) en het sociaal gedrag (het gebruik van de ruimte in een groep baarzen). De baarzen die waren blootgesteld aan de lage concentratie oxazepam waren actiever en asocialer, maar niet nieuwsgieriger. Dat was wel het geval bij de vissen die aan een hoge concentratie waren blootgesteld.

Ook de eetlust van de baarzen veranderde, zo bleek uit een volgend experiment. Vissen die aan een hoge of een lage concentratie oxazepam waren blootgesteld begonnen eerder met eten dan schone vissen, en ze aten het aanwezige voer (20 watervlooien) sneller op. Dat strookt volgens de ecologen met de toegenomen nieuwsgierigheid. Vissen foerageren dan actiever, op zoek naar eten. Dit graasgedrag kan weer gevolgen hebben voor de rest van het ecosysteem, schrijven de Zweden. Als de baarzen meer zoöplankton eten, blijft er minder van dit plankton over om algen te verwijderen, waardoor algenbloei gestimuleerd wordt.

In Nederlands oppervlaktewater zijn tot nu toe zo’n 200 medicijnen aangetoond, zo schrijven vier wetenschappers in een recent nummer van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (23 januari 2013). Dat aantal, en hun concentratie, zal in de toekomst naar verwachting toenemen omdat een vergrijzende bevolking meer pillen slikt. Medicijnen komen in het rioolwater terecht via urine of ontlasting, schrijven de vier, onder leiding van de Delftse drinkwatertechnoloog Jan Peter van der Hoek. Ook komt het voor dat mensen medicijnen door de wc spoelen. Rioolwaterzuiveringsinstallaties zijn niet specifiek ontworpen om medicijnen te verwijderen. Circa 65 procent wordt eruit gehaald.

Ook in drinkwater worden geneesmiddelen aangetroffen, maar de concentraties zijn zo laag dat effecten op de volksgezondheid onwaarschijnlijk zijn, zo concludeerde de Wereldgezondheidsorganisatie in 2011. Marcel aan de Brugh