De sjeik houdt van kunst

Het Louvre komt naar het golfstaatje Abu Dhabi toe. Net als het Guggenheim. En Christo gaat er het duurste kunstwerk ooit bouwen.

The Saadiyat Island Cultural District with the Guggenheim Museum in Abu Dhabi at left in an undated artist's rendering released to the media on Thursday, Nov. 15, 2007. Thomas Krens is leaving the Guggenheim, though he looks likely to loom over New York for a good deal longer -- possibly at a mega-museum for Manhattan's Hudson Yards development. Source: TDIC via Bloomberg News
The Saadiyat Island Cultural District with the Guggenheim Museum in Abu Dhabi at left in an undated artist's rendering released to the media on Thursday, Nov. 15, 2007. Thomas Krens is leaving the Guggenheim, though he looks likely to loom over New York for a good deal longer -- possibly at a mega-museum for Manhattan's Hudson Yards development. Source: TDIC via Bloomberg News VIA BLOOMBERG NEWS

Over geld praten is niet netjes. Maar we zijn in Abu Dhabi. Dan kan je er niet omheen. Abu Dhabi is namelijk rijk, schatrijk, en dat is in alles te zien, te ruiken, te voelen. Vanaf het moment dat je op het vliegveld landt tot je ’s avonds het licht uitdoet in je hotelkamer, het gaat over geld. Zelfs dat licht uitdoen oogt duur, het gaat geleidelijk, opdat je ogen langzaam wennen aan de duisternis, terwijl tegelijkertijd op de vloer een soort landingsbaan oplicht, een rij kleine lichtjes die de weg naar de wc wijst.

Iedereen kent de teloorgang van Dubai, dat andere land van de Verenigde Emiraten, dat veel te veel bouwde en toen bijkans failliet ging. Abu Dhabi, verreweg het grootste land van de Emiraten met op afstand de meeste olie in zijn enorme woestijn, redde zijn buurland door een ontzagwekkend grote lening (lees: schenking), betaald uit de eigen zak van sjeik Khalifa bin Zayed al-Nahayan, de heerser van het land en tevens enig eigenaar van alle grond. Dus ook van alle olie die erin zit, en van alles dat op die grond staat. Hij leerde van het debacle van Dubai en besloot minder hard van stapel te lopen en minder megalomaan te bouwen. Al blijft dat laatste relatief. In ieder geval richt hij zijn pijlen niet zozeer op massale huizenbouw of op massatoerisme, maar op de schone kunsten. Abu Dhabi moet het culturele centrum worden van de regio, met de mooiste musea, theaters, operagebouwen en anderszins kunstgerelateerde instellingen.

Het geld is nieuw in Abu Dhabi. Vijftig jaar geleden was het nog een dorre vlakte, een Bedoeïenendorp, waar de paar duizend inwoners een schamel bestaan bijeenscharrelden met het hoeden van geiten, vissen en parelduiken. Pas in de jaren zestig begon het olieboren en stichtte sjeik Zayed bin Sultan al-Nahayan, de vader van de huidige sjeik, de Emiraten. Enig nouveau richegedrag valt dus te begrijpen. Hoor hoe de gids de wapenfeiten van de gigantische, compleet uit marmer opgetrokken, hagelwitte Grote Moskee opnoemt: op de grond ligt ’s werelds grootste handgeweven tapijt, aan het plafond hangt ’s werelds grootste kristallen kroonluchter en de 1096 marmeren zuilen die het geheel overeind houden, zijn ingelegd met meer edelstenen dan in heel Abu Dhabi voorhanden waren.

Argeloze toeristen die hier in man/vrouw opstelling gearmd op de foto willen, worden door de politie vriendelijk, doch dringend uit elkaar gehaald. Zelfs het minste lichamelijk contact tussen de seksen in het openbaar is verboden. Abu Dhabi is gelovig en strikt in de islamitische leer, al stopt dat bij de entree van de vier- en vijf sterrenhotels, want daar mag naar hartelust alcohol worden gedronken. De rijken hebben het een stuk makkelijk dan de minder bedeelden. Want in drie sterrenhotels en lager mag dat niet.

Museum Island

In 2005 opperde de sjeik het idee een tweede filiaal te openen van het New Yorkse Guggenheim museum, naar voorbeeld van het immense succes van het eerste in Bilbao, door architect Frank Gehry. Hij had het plan opgevat om van het nog onbewoonde gedeelte van het Saadiyat eiland een Museum Island te maken. Daarvoor beschikte hij over een potje – hij had het nog ergens liggen – van 27 miljard dollar (ongeveer 20 miljard euro). Money talks, dus de deal was snel gesloten. Kort daarna ging ook het Louvre akkoord met een soortgelijke deal (het Parijse museum krijgt alleen al voor het uitlenen van delen uit de collectie 1 miljard euro). Het bekende blik wereldberoemde architecten werd ervoor van stal gehaald: Frank Gehry wederom voor het Guggenheim, Jean Nouvel voor het Louvre, Zaha Hadid voor het Performing Arts Centre, Sir Norman Foster voor het Zayed National Museum en Tadao Ando voor het Maritime Museum. De eerste palen zijn intussen de grond in voor dit megalomane plan. Maar het moet gezegd: hoe ongebruikelijk deze plek ook in eerste instantie lijkt voor het aanschouwen van een Monet, een Warhol, een Hirst of een Tintoretto, de architectuur van de starchitecten oogt spectaculair en verbluffend mooi. Tenminste op de enorme maquette die naast de bouwput is geplaatst (waarvoor een tijdelijk 1,4 miljoen euro kostend gebouw is neergezet) waarop alles in vogelvlucht is te zien. Rond de musea verschijnen (of verschenen al) talloze luxueuze hotels, golf resorts, shopping malls en zelfs een natuurreservaat.

Dat het hele museumcomplex naar alle waarschijnlijkheid al in luttele jaren klaar kan zijn, komt doordat er wordt doorgewerkt in Abu Dhabi. Vooral door onderbetaalde buitenlandse (met name Zuid-Aziatische) arbeiders die soms onder erbarmelijke omstandigheden moeten leven.

De gedachte achter de bouw van al deze kunstinstellingen is dat Abu Dhabi hiermee een heel nieuw imago wil geven aan dit deel van de Arabische wereld. Het moet het culturele centrum van dit deel van de wereld worden, waar het niet meer alleen gaat om handel, olie en (dus) geld. Het is ook een manier om het westen op een andere (lees: niet haatdragende) wijze kennis te laten maken met de islamitische cultuur, want naast alle geleende collecties uit het westen, wordt ook veel aandacht geschonken aan de eigen, nationale kunsten, oud en nieuw. Of die gedachte zal doorwerken, valt nog te bezien. Ook is nog niet duidelijk hoe de censuur het aangeboden kunstbeeld zal beïnvloeden. Bij een verhaal in een plaatselijke krant over de kunstmarkt in Abu Dhabi, was de Venus van Milo op de foto voorzien van een zwarte balk, als ware zij een misdadiger; alleen was de balk niet over haar ogen, maar een stukje lager over haar borsten geplaatst. Naakten, hoe antiek of beroemd ook, zijn hier uit den boze.

Aan de andere kant is er op de jaarlijkse Abu Dhabi Art Fair geen gebrek aan zeer eigentijds werk. Internationaal toonaangevende galeries als Larry Gagosian presenteren er hun beroemdste kunstenaars (Anish Kapoor, Jeff Koons, Damien Hirst) en doen daar goede zaken. Vooral met dank aan de koninklijke families (van zowel Abu Dhabi als de omliggende emiraten) die de beste klant zijn op de beurs. Moderne kunst is dus het probleem niet, als het er maar niet bloot aan toegaat. Aangezien geld dus geen enkele rol speelt, heeft beeldend kunstenaar Christo nu carte blanche gekregen voor zijn eerste permanente kunstwerk, midden in de woestijn: het heet The Mastaba (oud Egyptisch graf). Het bestaat uit 410.000 op elkaar gestapelde lege olievaten en wordt met 150 meter hoger dan de piramide van Giza . Door de bouwkosten (omgerekend zo’n 250 miljoen euro) is het meteen ook het duurste kunstwerk ter wereld.