Eerst proces, dan de straf

Deze week proberen advocaten de zeven spelers van het B1- elftal van Nieuw Sloten die hun proces in het huis van bewaring afwachten, voorlopig vrij te krijgen. De kans dat dit gaat lukken, moet niet hoog worden ingeschat. De zaak van de door geweld overleden grensrechter schokte de samenleving. En de verdenking is ernstig.

Tegelijk laat deze zaak ook zien hoe laag de drempel voor het huis van bewaring is geworden. Ook voor jeugdigen. Driekwart van de celcapaciteit voor jeugdigen aldaar wordt in beslag genomen door jongeren die nog op een uitspraak moeten wachten. En in meer dan de helft van de gevallen blijkt de uiteindelijke straf niet hoger dan de tijd in hechtenis.

Intussen mag de rechter voorlopige hechtenis alleen opleggen als de schuld van de verdachte aannemelijk is en de duur van het voorarrest die van de vermoedelijke straf juist niet zal overschrijden. Of dat in gelijke mate geldt voor alle zeven jongens, is overigens sterk de vraag.

In de strafrechtpraktijk is voorlopige hechtenis van een voorschot inmiddels uitgegroeid tot de straf zelf. En dat is nooit de bedoeling geweest. De wet zegt dat wie verdacht wordt van een strafbaar feit, zijn berechting in vrijheid mag afwachten. In het strafrecht geldt immers het onschuldbeginsel, een wezenlijk grondrecht dat is geborgd in artikel 5 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens. Het Hof in Straatsburg laat voorlopige hechtenis in Europa alleen toe als de verdachte anders zou vluchten, dreigt samen te spannen met anderen of zich opnieuw schuldig zou maken aan een misdrijf. Of wanneer diens vrijlating de openbare orde kan verstoren. Die lat ligt dus hoog.

In Nederland is de voorlopige hechtenis echter een vlot orde- en veiligheidswapen van de staat geworden. De termijnen werden al verlengd, het aantal delicten waarvoor het mag worden opgelegd, zijn uitgebreid. En de bevoegdheid van de rechter, bijvoorbeeld om tussentijds te schorsen om humanitaire redenen, wordt teruggedrongen. Strafrechtadvocaten klagen al jaren dat de toetsing van voorlopige hechtenis een wassen neus is geworden. Bij veel rechtbanken is de motiveringsplicht al vervangen door een formulier waar de rechter kruisjes zet bij de toe te passen wetsbepalingen.

Intussen wijzen de Europese rechters, in Luxemburg en Straatsburg, en de Raad voor de Strafrechttoepassing juist de andere kant op. Zoek alternatieven in de vorm van borgsommen, meldplichten, huisarrest, nachtdetentie of toezichtsmaatregelen. De cel als lik-op-stukmaatregel heeft ook een prijs, letterlijk. In 2012 moest Justitie 22 miljoen euro uitkeren aan bijna 10.000 te lang of ten onrechte ingesloten burgers. De balans is hier zoek, al enige decennia.