Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Sport

Een rondje kunst

Overal zie je ze, rotondes om de verkeersveiligheid te verbeteren. Ze zijn een goede plek voor een kunstwerk, van een erkende kunstenaar of van zomaar iemand met een idee.

‘De Poort van Enschede’ (Merijn Bolink)
‘De Poort van Enschede’ (Merijn Bolink)

De eerste keer dat fotograaf Ruud Taal niet om een rotonde heen reed maar stopte en uitstapte, was in Enschede: „Hier moest ik echt even naar kijken. Wat staat daar toch?” Boven de verkeersstromen torende een bolvormige constructie uit, met rijen auto’s erop gelast, ontworpen door kunstenaar Olaf Mooij. Taal maakte zijn eerste rotondefoto. Daar nog over nadenkend, ontdekte hij in zijn eigen buurt drie rotondekunstwerken. „Het eerste bleek een vuurbaken van K. Schippers en Gerard Knip te zijn, waarvan de brandweer al snel had verzocht om die alsjeblieft niet meer aan te steken.” Na die ontdekking was er voor Taal geen houden meer aan. „Ik denk dat het een oneindig project is. Ja, je mag het een obsessie noemen.”

Wie zijn foto’s bekijkt, ziet een verscheidenheid van kunst en kitsch op Nederlandse rotondes. Koeien, schapen, kippen, eieren, tomaten. Een school vissen, een Paaseilandbeeld. Metershoge zeehelden, een van kleur verschietende ode aan het driekoppige scheerapparaat. Allemaal op de rotondes die in Nederland vanaf de jaren tachtig zijn aangelegd, in het kader van Europees beleid om de verkeersveiligheid te verbeteren.

Na de eeuwwisseling kwamen de kunstwerken erop. Opmerkelijk, want zulke afleiding lijkt in strijd met de beoogde verkeersveiligheid.

Vaak hoeft de automobilist ook maar kort te kijken: het zijn meestal pop-artachtige objecten die zich in een oogopslag prijsgeven. In Oosterhout staat een reuzebromtol. In Ouddorp vind je richting strand een reuzestrandstoel met bal. In Cadier en Keer markeert een gouden caravan op sokkel de toegang tot het toeristenland. Gemakkelijk leesbare objecten.

Maar soms zijn er onvermoede metaforen. Zo zijn de drie ouderwetse reuzenzwaarden bij het Navokantoor in Brunssum een geschenk van de gemeente en Defensie: de joint forces command als de mythische drie musketiers.

Veel rotondekunstwerken zijn gemeentelijke opdrachten op basis van een stadsmarketinggedachte. In Onstwedde staat een ring met een diamant, omdat dit dorp zich profileert als „de diamant op de rand van Veenkoloniën en Westerwolde”. Winschoten heet ‘de roos van de regio’, dus staat op een rotonde een schietschijf met pijlen in de roos. In Beilen staan natuurlijk bijlen. Chaam is in een wedloop verwikkeld met Oisterwijk over wie het geografisch middelpunt van de Benelux is. Chaam zet alvast zijn claim kracht bij met de beeldengroep Happy People: drie figuren in de drie landenvlaggen. Ruud Taal maakte een foto toen er nét een oranje deux chevaux langsreed.

Zijn foto’s leiden tot speurwerk, want verklarende bordjes bij de rotondes zijn een uitzondering. Taal zocht op internet en schreef gemeentes aan voor informatie. „De meeste vinden het heel leuk. Maar er zijn ook gemeentes die niet eens weten wie zo’n object maakte. Bij bedrijventerrein Forepark, bij Den Haag, staat een grote appel. De gemeente noch de bedrijven konden me vertellen wie hem gemaakt heeft.” Wie die appel maakte, bleef onbekend. Misschien is het reclame geweest van een bedrijf dat Forepark inmiddels verlaten heeft.

Vaker zijn de makers erkende kunstenaars. Maar stratenmaker Jan Schmidt ontwierp een omgekeerde globe in De Meern.

De kosten voor een officieel kunstwerk lopen uiteen van minimaal 25.000 tot 30.000 euro (constructiekosten en honoraria) tot een paar ton: het draaiende huis in Tilburg kostte circa 400.000 euro. Er is een tendens om rotondes te laten sponsoren. Dan maken vooral hoveniers- en onderhoudsbedrijven, die ook het groen op de rotondes bijhouden, er zelf een installatie. Zo legden hoveniers in Nieuw-Loosdrecht een minimoerasje aan, compleet met een ‘oud’ vissersbootje.

En soms is een rotondekunstwerk het gevolg van particulier initiatief. „In Den Bosch zag ik een ijsbeer van autobanden, die bleek een protest te zijn tegen milieuvervuiling en autogebruik. De gemeente gedoogt het beeld.” In Beesel maakte kunstenaar Rik van Rijswick in eigen beheer een gigantische draak op een rotonde. Hij is acht meter hoog en al van veraf te zien. Een inwoner bracht het werk onder de aandacht van een wethouder, waarna de gemeente besloot het te houden, als gedenkteken voor het zevenjaarlijkse evenement van het draaksteken, een theaterspektakel naar de legende van Sint Joris en de draak.

Nu en dan beïnvloedt de blik van de automobilist het werk. Wellicht de bekendste rotondekunst is het draaiende huis van John Körmeling in Tilburg. Het is een draaiende, netechte doorzonwoning, maar de omloopsnelheid moest omlaag om het verkeer niet te veel af te leiden. En op een rotonde in Boxtel is expres een boerenhek neergezet om het verkeer af te remmen: wie het gevoel heeft een oude boerderij te naderen, raast naar het schijnt minder snel door de bocht.

Sommige rotondekunst leidt helemaal niet af. Eén kunstwerk is helemaal niet vanuit de auto te zien: de ufo-landplaats van Martin Riebeek, bij Houten. Het is de enige foto die Taal niet vanaf de grond kon maken, hij moest ervoor de lucht in. Ook bij Lopik blijft een kunstwerk nagenoeg onzichtbaar: onder een rotonde zou voor tienduizenden euro’s aan kunst begraven liggen, als monument voor de toekomst opgericht door een inmiddels wegbezuinigde kunstinstelling. Om de schat te markeren hing er een pijl boven. Die is verdwenen. Nu is er alleen nog een grasheuveltje.