De paus op zijn controversieelst: condooms, homo’s en bruggen bouwen

Benedictus XVI was geen bijzonder geliefde paus. Conservatief, oud, en centrum van talloze conflicten de afgelopen jaren – over homoseksualiteit, misbruik in de katholieke kerk, voorbehoedsmiddelen en meer. Een terugblik op de terugtredende paus Benedictus XVI, voorheen Joseph Ratzinger.

Bloemen op het Sint Pietersplein vorig jaar. Op Facebook begon iemand uit protest eind december de actie 'Geen bloemen naar de paus'. Nederlandse kwekers sturen elk jaar met Pasen bloemen naar de paus. "Maar waarom zou je iemand die stelselmatig homo's en homoseksualiteit veroordeelt bloemen geven?" zei de oprichter van de pagina toen. De pagina is misschien niet meer nodig. Met Pasen hebben we waarschijnlijk al een nieuwe paus. Foto ANP / Maurizio Brambatti
Bloemen op het Sint Pietersplein vorig jaar. Op Facebook begon iemand uit protest eind december de actie 'Geen bloemen naar de paus'. Nederlandse kwekers sturen elk jaar met Pasen bloemen naar de paus. "Maar waarom zou je iemand die stelselmatig homo's en homoseksualiteit veroordeelt bloemen geven?" zei de oprichter van de pagina toen. De pagina is misschien niet meer nodig. Met Pasen hebben we waarschijnlijk al een nieuwe paus. Foto ANP / Maurizio Brambatti Bloemen op het Sint Pietersplein vorig jaar. Op Facebook begon iemand uit protest eind december de actie 'Geen bloemen naar de paus'. Nederlandse kwekers sturen elk jaar met Pasen bloemen naar de paus. "Maar waarom zou je iemand die stelselmatig homo's en homoseksualiteit veroordeelt bloemen geven?" zei de oprichter van de pagina toen. De pagina is misschien niet meer nodig. Met Pasen hebben we waarschijnlijk al een nieuwe paus. Foto ANP / Maurizio Brambatti

Benedictus XVI was geen bijzonder geliefde paus. Conservatief, oud, en centrum van talloze conflicten de afgelopen jaren - over homoseksualiteit, misbruik in de katholieke kerk, voorbehoedsmiddelen en meer. Een terugblik op de terugtredende paus Benedictus XVI, voorheen Joseph Ratzinger.

Toen hij aantrad klonk een groot, maar niet heel uitbundig applaus. Toch werd hij al na vier stemmingsronden gekozen. Na minder dan 24 uur kwam op 19 april 2005 al witte rook uit de schoorsteen van de Sixtijnse Kapel. De 265ste paus was gekozen.

In 2005 schreef NRC Handelsblad over hem:

“Met de 78-jarige Ratzinger hebben de kardinalen gekozen voor een sterke paus. Een paus die zich zal richten op evangelisatie, de fundamenten van het geloof en een die borg staat voor continuïteit in de lijn van Johannes Paulus II.”

Eenmaal gekozen, werd hij de zestiende Benedictus, wat staat voor ‘de gezegende’. De eerste Benedictus leefde van 480 tot 547 en was grondlegger van het benedictijner kloosterleven. In zijn klooster waren strenge regels, de nadruk lag op bidden, slapen en werken in regelmaat, eenvoud en deugdzaamheid. Misschien wel typerend voor ook deze paus, met zijn conservatieve inslag.

Een paus die voorheen bekend stond als ‘Gods rottweiler’

Ratzinger was de eerste Duitse paus sinds 1058. Hij was tot zijn verkiezing deken van het college van kardinalen. Begin jaren tachtig werd hij door Johannes Paulus II naar het Vaticaan gehaald, waar hij altijd veel invloed heeft gehad. Sinds 2002 was hij deken van het college van kardinalen.

Hij was verantwoordelijk voor grote vernieuwingen in de kerk die bepaalden dat de kerk meer moest samenwerken met de moderne wereld, maar later ook hoofdverantwoordelijk voor de ruk naar rechts die de katholieke kerk maakte.

Bij zijn aantreden was al wel duidelijk dat de Kerk geen radicale of hervormingsgezinde weg inging. Bas Mesters schreef in NRC:

“Dat de kardinalen hun keuze hebben laten vallen op Joseph Ratzinger maakt duidelijk dat de tijd voor radicale veranderingen in de rooms-katholieke kerk nog niet is aangebroken.”

Hij was tegen de Zuid-Amerikaanse bevrijdingstheologie, blokkeerde het vrouwelijk priesterschap, benoemde het celibaat als onaantastbaar en nam een keihard standpunt in tegen homo’s. Toen Johannes Paulus II in 1999 een koran kuste en volgens Ratzinger een te kritiekloze en enkel op dialoog gerichte houding ten aanzien van de islam aannam, stelde Ratzinger dat het katholicisme de enige weg naar de verlossing is. De voorzitter van de ‘vernieuwingsgezinde’ Mariënburgvereniging zei ten tijde van zijn verkiezing in 2005 in de krant:

“Ik ken hem als een conservatief man, die verantwoordelijk is geweest voor het terugdraaien van veel vernieuwingen, zoals de positie van leken in de kerk en het gebruik van liederen in de liturgie.”

Hij zou staan voor een kerk die niet meer bestaat, zei de voorzitter van de vereniging toen. Maar sommigen hadden hoop. In de krant stond ook dat Ratzinger in lijn van het werk van zijn voorganger zou liggen. En bisschop Tiny Muskens van Breda stelde toen dat de nieuwe leider van de katholieke kerk “te intelligent is om zeer conservatief te zijn”. Hoogleraar theologie Paul van Geest schreef op de opiniepagina’s dat viel te verwachten dat hij veel gericht zou zijn op dialoog en openheid binnen de kerk. Men dacht dat hij als paus wel eens mee zou kunnen vallen.

Conflicten rondom Benedictus XVI: de hoogtepunten

Dat is wel een beetje anders gelopen. Benedictus XVI heeft voor meer opspraak gezorgd dan zijn voorganger, hij was geen medialieveling als Johannes Paulus. Eenmaal paus werd ook in zijn daden duidelijk hoe conservatief hij was. Benedictus bleek een contrast met Johannes Paulus, was streng conservatief, en had een moeizame relatie met moslims en joden, schrijft ook persbureau Reuters vandaag.

  •  Zijn laatste wapenfeit op dit gebied: in zijn kersttoespraak van afgelopen jaar zei hij dat homoseksuelen de rol die God hun heeft gegeven manipuleren. Daarmee zouden ze “de essentie van het menselijk wezen” vernietigen. Even daarvoor had hij al gezegd dat het homohuwelijk een bedreiging is voor de wereldvrede.
  •  Benedictus sprak in 2006 in een rede over de verschillen tussen de islam en het christendom, en de relatie tussen geweld en geloof. Hij citeerde de veertiende-eeuwse Byzantijnse keizer Manuel II Palaeologis met de woorden: ”Als je kijkt wat Mohammed ons heeft gebracht, vind je alleen kwade en onmenselijke dingen. Zoals zijn oproep vrede te brengen via het zwaard.” Na talloze protesten en aanvallen op kerken in het Midden-Oosten bood hij uiteindelijk zijn excuses aan voor eventuele misverstanden die door zijn toespraak waren onstaan. Hij ging daarna naar de Blauwe Moskee in Istanbul en bad daar met de groot-mufti van de moskee, in een poging het goed te maken.
  •  In 2009 nam hij vier geëxcommuniceerde bisschoppen weer op in de kerk, inclusief een bisschop die de Holocaust openlijk had ontkend. Meerdere andere benoemingen die hij deed leidden tot controverse, maar met name deze beslissing zorgde voor woede onder vele katholieken, en was niet bepaald goed voor de omgang met de Joodse gemeenschap. Ook de voorgenomen heiligverklaring van paus Pius XII door het Vaticaan bracht grote emoties teweeg in Israël. Deze paus werd er van beschuldigd in de Tweede Wereldoorlog niet te zijn opgekomen voor de joden. Een bezoek van de paus aan Israël zorgde daarop voor meerdere incidenten.
  •  Of zijn uitspraken over Aids. De paus verklaarde in 2009, toen hij voor het eerste op het Afrikaanse continent was in zijn functie, dat condooms het aidsprobleem alleen maar verergeren - verder geen heel nieuw standpunt voor de kerk, maar niet getuigend van enig meegaan met de tijd. Een jaar later zei hij dat condooms soms toch wel mochten:

  •  Kindermisbruikschandalen in de kerk overheersten tijdens het pausdom van Benedictus XVI. Hij gaf opdracht tot officiële onderzoeken naar het misbruik, verschillende bisschoppen moesten weg, maar volgens slachtoffers deed hij te weinig en communiceerde hij matig. Benedictus heeft nooit zijn excuses aangeboden, niet persoonlijk en ook niet namens het Vaticaan, tot groot ongenoegen van veel slachtoffers.
  •  Zijn butler bleek in 2012 tientallen pauselijke documenten te hebben gelekt, volgens eigen zeggen om zo een eind te maken aan de corruptie binnen het Vaticaan. Uit de documenten zou blijken dat er grote spanningen waren binnen de leiding van de kerk. Er zou een machtsstrijd bezig zijn en zelfs een complot zijn om de paus te doden. De butler werd veroordeeld tot achttien maanden cel. Afgelopen kerst verleende de paus hem gratie.
  • De man ging ook afgelopen jaar twitteren (of zijn team voor hem), maar het mocht niet baten. Vandaag stuurde hij overigens geen tweet uit.

Op zoek naar een nieuwe bruggenbouwer

In 2005 stond in NRC:

“Nog geen dag na de ‘troonsbestijging’ van Benedictus XVI kan niet anders worden geconcludeerd dan dat de kardinalen zich met Ratzinger tijd hebben gegund om na te denken wat anders moet in de rooms-katholieke kerk en hoe dat gerealiseerd moet worden.”

Dat de kerk die vraag nu wel zal moeten gaan beantwoorden, lijkt onvermijdelijk. Deze pontifex bleek geen goede bruggenbouwer.