En de 'hoge heren', gaan die na het debacle dan vrijuit?

Ex-SNS-topman Sjoerd van Keulen is de kop van Jut. Hij valt in ongenade, zoals eerder Nina Brink, Cees van der Hoeven, de gebroeders Baan. Tegenstellingen worden manifest: wij tegen zij, arm tegen rijk, burger tegen bonusbaas.

Nederland, Amsterdam, 17 maart 2000. Nina Brink en George Moller (o met umlaut, voorzitter Euronext) tijdens de lancering van het aandeel van WorldOnline. Beursgang. Gang naar de beurs. World online. Let op: beeld heeft bewegingsonscherpte. Foto: Jorgen Caris
Nederland, Amsterdam, 17 maart 2000. Nina Brink en George Moller (o met umlaut, voorzitter Euronext) tijdens de lancering van het aandeel van WorldOnline. Beursgang. Gang naar de beurs. World online. Let op: beeld heeft bewegingsonscherpte. Foto: Jorgen Caris Jorgen Caris/Hollandse Hoogte

Voor twee van de drie Nederlanders is het een uitgemaakte zaak. De inkomensverschillen zijn te groot geworden, en moeten kleiner.

„De rijken worden steeds rijker, want met geld maak je geld. De armen zijn al gauw de dupe van bezuinigingen of maatregelen waarbij ze op langere termijn weer de klos zijn”, zegt een vijftigjarige anonieme vrouw in de laatste kwartaalaflevering van het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van de denktank SCP.

Elke ivoren torenbewoner zou Burgerperspectieven telkens weer moeten lezen. Of je nou leiding geeft aan een bank, verzekeraar, pensioenfonds, multinational, woningcorporatie, onderwijs- of zorgconglomeraat: na lezing van dat verslag weet je meer over maatschappelijke opvattingen. En over tegenstellingen die je niet oppikt als je de hele dag met gelijkgestemden vergadert, met bankiers praat, overnames doet en in je eigen sociale netwerk recreëert.

Je snapt meteen waarom Sjoerd van Keulen, de ex-topman van de genationaliseerde bank en verzekeraar SNS Reaal, nu de kop van Jut is. Het is niet alleen de tegenstelling rijk-arm die hem in de beklaagdenbank zet. Het is ook het permanente ongenoegen onder burgers over verslechterde omgangsvormen en de ik-cultuur. De normen- en waardendiscussie die minister-president Jan Peter Balkenende (CDA) begon maar niet kon concretiseren, heeft een bredere strekking dan fatsoen in de publieke ruimte en de stoep sneeuwvrij maken. De materiële invulling van de vermaledijde ik-cultuur heet: bonus.

De ‘GeefTerug’ twitteractie van tv-maker Jelle Brandt Corstius tegen Van Keulens bonusgeld sluit feilloos aan op de arm-rijk-, wij-zij-tegenstellingen en de ergernis over economisch egoïsme. Dat de wetgeving over terughalen van bonussen nog niet af is, dat de laatste bonus aan Van Keulen begin 2008 is uitgekeerd, dat doet allemaal niet ter zake. We zijn boos. We willen het geld terug. NU.

In het debat donderdagavond in de Tweede Kamer stroomde de vergaderzaal vol afkeurende moties. Om de bonussen per direct terug te vorderen (PVV). Om de bonussen 100 procent te belasten (GroenLinks). Om oud-bestuurders met alle juridische middelen financieel aansprakelijk te stellen (ChristenUnie).

Dagblad De Telegraaf verwoordde het gezonde volksgewoel over Van Keulen met de onvermijdelijke clichés bij een luchtfoto van zijn huis in het Gooi met een cirkel rond een schaduw die het huis in stapt. Is dat hem? Hij houdt zich „schuil in zijn kapitale villa aan een lommerrijke laan in het chique Laren”.

Van Keulen staat te kijk. Hij is niet meer dan de laatste bedrijfsdirecteur waarmee wordt afgerekend. Cees van der Hoeven, de gevallen ster van supermarktketen Ahold, was er tien jaar geleden in diezelfde Telegraaf op de foto nog genadig vanaf gekomen. Hij ging na het boekhoudschandaal dat hem zijn baan kostte op wintersport. De krant portretteerde hem zittend in een stube met zijn vrouw en een onbekende derde. Glazen op tafel, de blik op oneindig. Van der Hoeven was een gevierd topmanager, Ahold was een volksaandeel. Justitie vervolgde hem. Van der Hoeven kreeg 30.000 euro boete, betaalde Ahold 5 miljoen euro en kreeg van de Amerikaanse beurswaakhond SEC een beroepsverbod als bestuurder of commissaris bij een bedrijf met een beursnotering in de VS.

Hij was een van de topmanagers die in korte tijd van hun voetstuk vielen. De Godvrezende gebroeders Jan en Paul Baan van het gelijknamige automatiseringsbedrijf vielen vlak voor hem. Hun bedrijf was een fenomenaal beleggerssucces, maar bleek onderdeel van een onnavolgbaar web van andere eigen bedrijven en transacties. ‘Volksaandeel’ Baan eindigde in een koersval.

En dan Nina Brink. Kent u haar nog? Zij stond op 17 maart 2000 met twee duimen omhoog op de Amsterdamse beurs nadat haar internetbedrijf World Online een beursnotering had gekregen. Zo’n 150.000 mensen hadden erop ingeschreven – een nooit meer geëvenaard record. Zij verkeerden in de zekere verwachting dat zij gratis geld zouden verdienen. Aandelen kopen, winst pakken.

De koers stortte echter bijna meteen in elkaar. Toen bleek dat Brink niet openhartig was geweest over haar eigen handel in de aandelen, werden zij en haar hoofdbanken, ABN Amro en de Amerikaanse zakenbank Goldman Sachs, mikpunt van volkswoede en rechtszaken.

Die duimen stak Nina Brink omhoog op verzoek van de fotografen, zei ze later, maar toen was haar triomfantelijke foto al de verbeelding geworden van misleid volkskapitalisme. De kleine belegger, de kleine man, was de dupe. Hij wilde ook wel van een dubbeltje een kwartje worden, maar net toen het binnen handbereik leek, werd het hem afgepakt. Hij bleef zitten met de LegioLease- verliezen: aandelen met geleend geld kopen eindigde in een financiële flop. Zoals de kleine man ook zijn beleggingsverzekering zag eindigen in een woekerpolis en een schadeclaim die zijn gevoel van verlies niet dekt.

En de ‘hoge heren’, de bedrijfsbestuurders en commissarissen die bij debacles zijn betrokken? Komen zij er weg mee? Ja. Interne toezichthouders zoals commissarissen wel, blijkt uit een verslag van onderzoeksbureau WODC van het ministerie van Justitie en de Erasmus Universiteit naar elf niet bij naam genoemde debacles. „In de regel kan men bestaande toezichtfuncties bij andere ondernemingen continueren en nieuwe toezichtfuncties verwerven.”

Voor bestuurders is het een ander verhaal. De vangst in de elf onderzochte debacles: drie bestuurders zijn hun huis kwijt of er ligt beslag op, één is naar het buitenland uitgeweken, van een ander wordt hetzelfde vermoed: hij is spoorloos. Drie andere ex-bestuurders bleken „volledig uit beeld verdwenen”.

De beleggers in het ontaarde ‘volkskapitalisme’ van toen, zijn de burgers die nu worden aangeslagen om een onteigende ‘volksbank’ te redden. Bijna letterlijk. De Centrale Volksbank, een saaie spaar- en hypotheekbank die nog was opgericht door katholieke arbeiders, is een van de geldbedrijven die eindigde onder de vleugels van SNS Reaal.

Ex-topman Van Keulen heeft in de publiciteit een ongewone dubbelrol. Hij is opeens het ongewenste gezicht van het ongeremde financiële kapitalisme, van het geld met geld verdienen, van een tijd en mentaliteit die Nederland jarenlang meer welvaart en hoge huizenprijzen gaf, maar na 2008 omsloeg in een financieel-economische crisis van jewelste. En hij is de personificatie van de ambitieuze, maar verder bij het grote publiek onbekende bankbestuurder die de samenleving opzadelt met de kosten van zijn miskoop, de vastgoedfinancier Property Finance.

Juist dat graaien door onbekende functionarissen past perfect in de arm-rijk-, wij-zij-tegenstelling die elk jaar ruim baan krijgt als de lijst met semi-publieke topinkomens van boven de balkenendenorm (193.000 euro in 2011) wordt gepubliceerd. Het is de woedende verbazing die steeds weer terugkomt als media of politici in een jaarverslag een gouden handdruk na falen hebben ontdekt.

Vroeger werden de rijken ook rijker, maar het was niet zo zichtbaar als nu. Openheid over topinkomens, bij bedrijfsleven én overheid, heeft de afgelopen vijftien jaar stille en sluimerende tegenstellingen op de agenda gezet. En misschien ook wel vergroot. Niet alleen in economisch opzicht, ook politiek. Bij verkiezingen is minimaal 20 procent weggelegd voor anti-elitepartijen die de hoge inkomens van de ‘hoge heren’ hekelen en bestrijden. Wie over bijzondere kwaliteiten blijkt te beschikken, zoals ondernemers als Joop van den Ende, hoeft geen volkswoede te vrezen. Hun wordt een groot vermogen gegund. Zij hebben het zelf gemaakt. Soms geldt dat ook een sportheld. Maar een gewone functionaris, is die werkelijk meer dan pakweg anderhalve ton waard?

Vandaar dat Van Keulens opvolger bij SNS Reaal, die het voor 550.000 euro zonder bonus doet, al op zijn eerste dag is geconfronteerd met boze politici. Zoveel geld voor een veredelde semiambtenaar? Belachelijk.

Maar ook hier richt de tegenstand zich louter op de ik-mentaliteit in verhouding tot de top. Niemand zegt tegen het voltallige personeel: zonder de belastingbetaler zou jullie bank niet meer bestaan. Zouden jullie werkloos zijn, op een arbeidsmarkt vol werkloze witte boorden. Jullie nieuwe baas neemt een salariskorting van 5 procent, ieder van jullie zou hetzelfde moeten doen. De samenleving verwacht het van jullie. Ik reken op jullie. Dijsselbloem en een motie van regeringspartijen VVD en PvdA gaan niet verder dan een oproep tot loonmatiging. Al wil Dijsselbloem wel het salaris verlagen van het middenkader dat boven de cao-schalen uitkomt.

In de sfeer van Bijltjesdag rondom SNS heeft Van Keulen niet alleen de rol van onbekende bankbaas die ontmaskerd wordt. Hij verbeeldt ook de recidivist. We hadden die bank toch al eens gered? We hadden die bankbazen in een parlementaire enquête toch al duidelijk gemaakt dat het geduld van de belastingbetaler op was? En nu moest minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën (PvdA) weer onze portemonnee trekken! Nu dreigen nieuwe bezuinigingen op collectieve voorzieningen als zorg en armoedebestrijding om de kosten van die reddingsactie voor een private financiële instelling te compenseren. Precies waar die mevrouw met het citaat in Burgerperspectieven bang voor was.