Opinie

Kruis krijgt gezicht

Wie de aflevering van College Tour (NTR) met filmregisseur Bernardo Bertolucci wil terugkijken op uitzendinggemist.nl kan dat alleen doen tussen 22.00 en 06.00u. Op elk ander tijdstip zouden immers minderjarigen onverhoeds geconfronteerd kunnen worden met schokkende fragmenten uit zijn films Novecento (1976) en vooral Last Tango in Paris (1972). Nog aanstootgevender dan de anale verkrachting van Maria Schneider door tegenspeler Marlon Brando én de regisseur die haar overrompelde, was de radicale loskoppeling van seks en liefde.

Wat zou een pakweg 14-jarige die geen Frans spreekt en niets van kunstgeschiedenis weet gisteravond om half acht hebben begrepen van een gesprek in De wereld draait door (VARA) met kunstduider Joost Zwagerman over het schilderij L’origine du monde uit 1866? Waarom schilder Gustave Courbet het ‘De oorsprong der wereld’ noemde? Waarom een vrouw naakt en wijdbeens zou poseren? Of toch vooral waarom er zoveel schaamhaar te zien is?

Het was alert om slechts enkele uren na de primeur van het tijdschrift Paris Match – het hoofd bij het lichaam is gevonden – al de mogelijke implicaties van een andere oorsprong te bespreken. Zwagerman releveerde de receptiegeschiedenis van het doek redelijk compleet, al maakte hij niet helemaal duidelijk wie Jacques Lacan was (meer een psychoanalyticus dan een filosoof) die het slechts van reproducties bekende schilderij jarenlang bij zich thuis alleen bekeek.

Als het verhaal van Paris Match klopt, en dat wordt her en der betwijfeld, dan was Courbet minder geniaal dan nu algemeen wordt aangenomen. Hij scheidde niet opzettelijk onderlijf en gezicht van het model, zoals Bertolucci liefde en seks los knipte. Nee, het hoofd van het model (mogelijk de Ierse Joanna Hilfernan, die ook model stond voor John Whistlers Witte meisje) was er afgesneden door de Turkse koper van het doek.

En de beeltenis van dat hoofd dook in 2010 op een veiling op, om nu in een spectaculaire scoop met het onderlijf te worden herenigd. Zwagerman vindt Courbet terecht dan geen groot innovator meer, maar eerder een gewone naaktschilder. Je kijkt ook anders naar een lijf zonder hoofd: de lezeressen van Viva waardeerden de rubriek Anybody altijd juist omdat ze niet zagen aan wie het lichaam toebehoorde. Anders zouden die modellen hun kleren trouwens vermoedelijk niet uitgetrokken hebben.

Leg dat allemaal maar eens uit aan een onverhoeds geconfronteerde puber, voor wie zich gisteren een nieuwe wereld opende.