Luxe ijsbergen met ‘Keizersnede’ aan ’t IJ

Vergaderzaal in nieuw Paleis van Justitie Amsterdam met vloer- en wandontwerp van Barbara Broekman. Onder: IJ-aanzicht nieuwbouw.
Vergaderzaal in nieuw Paleis van Justitie Amsterdam met vloer- en wandontwerp van Barbara Broekman. Onder: IJ-aanzicht nieuwbouw. Foto’s Gert Jan van Rooij, Olivier Middendorp

Paleis van Justitie, hotel en appartementen, kantoren, IJdock, Amsterdam. Diverse architecten

Over het IJdock, een eiland in het Amsterdamse IJ, bestaat een mooi verhaal. De grillige vormen van de vijf nieuwe gebouwen die er nu staan, zijn bepaald door de zichtlijnen vanuit de oude binnenstad, zo gaat het verhaal. Toen de architecten Dick van Gameren en Bjarne Mastenbroek jaren geleden bezig waren met het stedenbouwkundig ontwerp voor het nieuwe IJdock, maakten bewoners van de grachtengordel bezwaar tegen de de hoge, dicht op elkaar staande gebouwen die op het eiland dreigden te verrijzen. Ze vreesden dat een muur van beton en glas het uitzicht vanuit de binnenstad op het IJ zou belemmeren. Hierop namen de architecten happen uit de volumes van de gebouwen die het uitzicht vanuit de binnenstad vrij zou laten. Vooral de zogenoemde ‘Keizersgrachtsnede’ – nog beter was natuurlijk ‘Keizersnede’ geweest als aanduiding voor de uitsnede bepaald door het zicht vanaf de Keizersgracht – was ingrijpend: dit werd een schuine hap uit de gebouwen, een kloof van een meter of dertig.

Nu het Paleis van Justitie, hotel, appartementencomplex en kantoorgebouw op het IJdock bijna klaar zijn, is de eerste vraag die beantwoord moet worden: werkt de Keizersnede? Het antwoord is: nauwelijks. Maar dat komt niet doordat hij op de verkeerde plek zitten. Het vreemde van het verhaal over de Keizersnede is dat er vanaf de Keizersgracht altijd nauwelijks uitzicht op het IJ heeft bestaan. Als sinds de aanleg van de grachtengordel in de 17de eeuw begint de Keizersgracht bij de Brouwersgracht. En doordat die haaks staat op de drie hoofdgrachten van de gordel stuit de blik vanaf de Keizersgracht naar het IJ al eeuwenlang op de panden langs de Brouwersgracht. Maar hoe onzinnig ook, de Keizersnede is toch geen mislukking. Samen met het stratenpatroon op het IJdock hebben de uitsneden ervoor gezorgd dat de vijf gebouwen stuk voor stuk karakteristieke, ijsbergachtige volumes zijn geworden. Zo is het groen-bruine appartementengebouw, ontworpen door Zeinstra en Van Gelderen, hard getroffen door de Keizersnede, en heeft het, op de plek waar twee straten elkaar kruisen, een spectaculair, messcherp hoekdeel gekregen. Hierin bevindt zich een curieus appartement met negen driehoekige etages van ongeveer 30 vierkante meter.

De grootste ijsberg, het Paleis van Justitie van Claus en Kaan architecten, is het minst getroffen door de Keizersnede. Op de ‘groene’, met planten behangen gevels van een uitsnede in het gebouw na, is het helemaal bekleed met keramische tegels in verschillende tinten wit. Zoals het hoort bij een paleis is de entree indrukwekkend, bijna angstaanjagend zelfs. Wie naar de verchroomde draaideur gaat, moet onder een kolossale, met glasplaten beklede uitkraging door die laag boven je hoofd zweeft. Binnen zijn het vooral de publiek toegankelijke gangen die indruk maken. De vloeren én wanden van de ruime, boven elkaar liggende gangen die toegang geven tot kleine en grote gerechtszalen, zijn overvloedig bekleed met marmer en hebben plafonds van mahoniehout. Op verschillende plekken in de plafonds zijn vides aangebracht die doorkijkjes geven naar de bovenliggende vier verdiepingen. In de buitenmuren zitten her en der panaromavensters die, naarmate je hoger gaat, een steeds mooier uitzicht over het oude Amsterdam geven. De gerechtszalen zelf zijn, met alleen marmer op de vloer, houten lambriseringen en strak, wit meubilair, iets minder opulent. Door de combinatie van minimalistische vormgeving en overvloedig gebruik van dure materialen doet het Paleis van Justitie denken aan het luxe, comfortabele modernisme van Ludwig Mies van der Rohe, de Duitse architect die Claus en Kaan wel vaker heeft geïnspireerd. Net als Mies van der Rohe’s Tugendhat-huis in Brno in Tsjechië uit 1929 heeft het Paleis een architectonische luxe, calme et volupté die alleen is weggelegd voor de allerrijksten op aarde.

Dit geldt minder voor de zes bovenste verdiepingen met kantoren, een restaurant, bibliotheek en andere ruimtes voor de gerechtsdienaren. Ook hier zijn panoramavensters met schitterende uitzichten op het IJ en ook hier is door Julian Wolse van OTH architecten veel aandacht besteed aan de vormgeving. Zo is het dakterras bekleed met een groot, kleurrijk mozaïek van de kunstenares Barbara Broekman, dat bestaat uit een uitvergroot detail uit een schilderij van Rubens. Broekman is ook de ontwerpster van het schitterende, kamerbrede tapijt en wandbespanning, ook met details uit barokschilderijen, in de vergaderzaal. Maar het overrompelende effect dat haar barokke werk zou kunnen hebben, wordt teniet gedaan door het armzalige systeemplafond dat de zaal heeft gekregen.

Zaterdag 9 febr: open dag Paleis van Justitie, IJdok 20, A'dam, 10u- 16u.