Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Taal

Vuistbijl verscheen met Erectus

In Konso, Ethiopië, zijn stenen werktuigen van het Acheulien-type gevonden met een ouderdom van 1,75 miljoen jaar. Dat is even oud als de oudste vondsten van fossielen van Homo erectus. Erectus is de eerste mensachtige met een lichaam dat op het onze leek: lang en met grotere hersenen (Proceedings of the National Academy of Sciences, Early Edition Online 29 januari).

De nieuwe vondst in Konso komt bovenop een eerdere Acheulien-vondst in Kokiselei (Kenia) die anderhalf jaar terug in Nature werd beschreven (1 september 2011) – óók 1,73 miljoen jaar oud. Beide vondsten vormen een belangrijke versterking van de theorie dat het Acheulien nauw samenhangt met het ontstaan van Homo erectus. Er is geen twijfel dat de werktuigen het werk zijn van deze mensensoort.

De véél betere werktuigen gaven erectus een voordeel boven andere mensachtigen in die periode (Paranthropus, Homo habilis). Het oudste menselijke werktuiggebruik is ouder: 2,6 miljoen jaar. Maar dat ‘Oldowaanse type’ bestaat vooral uit stenen met scherpe randen die met een paar bewegingen te maken zijn. Het Acheulien is veel geavanceerder. Vuistbijlen, picks en ‘bijtels’ werden ineens met vooropgezet plan uit een grote steen gemaakt door zorgvuldige afslagen. De makers moesten daartoe beschikken over een helder voorstellingsvermogen en planmatig kunnen werken.

Tot voor kort werd de ouderdom van het Acheulien op 1,5 miljoen jaar geschat. Wat betekende dat Homo erectus eerst tot volle wasdom kwam en pas daarna het Acheulien uitvond. Met de nieuwe chronologie is het ook mogelijk dat de uitvinding van het Acheulien Homo erectus als soort heeft vormgegeven: door zijn plotseling grotere mogelijkheden kon de ‘proto-erectus’ snel evolueren. Opvallend in Kosno is dat de oudste Acheulien-werktuigen zijn aangetroffen te midden van Oldowaanse werktuigen, dus van het oudere type. De onderzoekers suggereren dat we hier dus getuige zijn van de geboorte van het Acheulien: nieuwe activiteiten te midden van oude.

Als kandidaat voor ‘cruciale vernieuwing’ van Homo erectus heeft het Acheulien overigens belangrijke concurrenten: vuur en koken (volgens Richard Wrangham), gezamenlijke zorg voor de kinderen (Sarah Blaffer Hrdy en Kirsten Hawkes), taal (Terrence Deacon) en toename van vlees eten (Leslie Aiello).

Bijzonder van de vondst in Konso is dat er uit een lange tijdreeks werktuigen zijn gevonden, tot jonger dan 1 miljoen jaar oud. De picks veranderen nauwelijks, maar in de vuistbijlen is tussen 1,7 en 1,2 miljoen jaar geleden een sterke verandering te zien: ze worden veel dunner en symmetrischer en ook treedt een duidelijke standaardisering op.

Of de extreem doorgevoerde symmetrie van late Aucheulien-vuistbijlen nuttig was is overigens de vraag. Uit moderne experimenten blijkt die symmetrie nauwelijks van invloed op het gebruik als vleesmes (Journal of Archaeological Science, juni 2007). Hendrik Spiering