Toch niet naar de randen van de nacht

Tegenlicht, de wekelijkse blik op de wereld van de VPRO, lag onder vuur van de omroepbazen. Een lobby kwam op gang en de rubriek is gered. Waar kwam die lobby vandaan?

Soms duurt het even voordat de noodklok wordt gehoord. Op 30 augustus 2012 zei Karen de Bok, hoofdredacteur tv, tijdens de seizoenspresentatie van de VPRO dat de actualiteitenrubriek Tegenlicht een ultimatum had gekregen van Gerard Timmer, directeur tv van koepelorganisatie NPO (Nederlandse Publieke Omroep). Als het kijkcijfer niet vóór 31 oktober omhoog zou gaan, dan zou het programma worden verplaatst van negen uur ’s naar elf uur ’s avonds. Het marktaandeel (het percentage kijkers) was 3,6 en moest naar 5 procent.

Hierna bleef het vijfentwintig dagen stil. Tot op 26 september in deze krant een bericht verscheen over de kwestie. Frank Wiering, eindredacteur van Tegenlicht, legde uit waarom een verschuiving van negen uur (primetime) naar elf uur (bedtime) desastreus zou uitpakken. Hoe dan ook veel minder kijkers. Bovendien krijgen programma’s op dat late tijdstip minder geld. Om de noodklok een extra zwaai te geven, sprak Wiering een dreigement uit: „Dan kijkt er natuurlijk geen hond meer. Zeker niet met Pauw & Witteman op het andere net, met dezelfde doelgroep. Als dat gebeurt, stoppen we er mee.”

Dat hielp. Na het artikel begon Twitter zich te roeren. Journalist Wouke van Scherrenburg schreef na lezing van het avondblad: „Tegenlicht mag niet naar de randen van de nacht verdwijnen. Please RT.” Rt betekent ‘retweet’: stuur door. Dat gebeurde meteen 498 keer. Uiteraard kwamen er Kamervragen. Kamerlid Jasper van Dijk van de SP vroeg op 27 september aan de minister: „Hoe oordeelt u over het feit dat een zendercoördinator een zeer gewaardeerd en onderscheidend programma vanwege een vermeend gebrek aan kijkers naar de randen van de nacht kan verplaatsen?”

Cabaretier Sanne Wallis de Vries besloot op 28 september de kwestie nationale aandacht te gunnen door het in De wereld draait door mee te nemen. Vooraf vroeg ze op Twitter hulp van medestrijders: „Zit vanavond aan in media uitz. van dwdd + wil graag tegenlicht aanhangig maken; wat dien ik te zeggen?” Van Scherrenburg en tv-presentator Cornald Maas gaven haar wat argumenten mee. Van Scherrenburg twitterde: „Dat kijkcijfers en breed publiek voor de publieke onwaardige en armzalige argumenten zijn. En dat verplaatsing einde is: nog minder kijkers dus extra argument om de stekker eruit te trekken.” Die avond vroeg Wallis de Vries in een gesprek met tv-producent Reinout Oerlemans, die er niets mee te maken had: „Wat vind jij nou van zo’n Tegenlicht-bedreiging?” Oerlemans, onder meer producent van Sterren springen, stelde dat er al zoveel van zulke programma’s zijn.

Hierna namen verschillende columnisten in landelijke dagbladen het op voor Tegenlicht en hekelden de vermeende ‘kijkcijferterreur’ van de publieke omroep. En passant schreven zij niet meer over de mogelijke verplaatsing van Tegenlicht, maar gingen ze alvast maar uit van een zeker einde van het tv-programma. Waarvan eigenlijk geen sprake was. Zeker niet als je Wierings dreigement met een korrel zout nam.

Waarom sloeg het bericht zo aan? Tegenlicht werd ineens het boegbeeld van de getergde elite, die zich verzette tegen de populistische wind die al een tijdje door Den Haag en Hilversum zou waaien. De kwestie was op het juiste moment een speerpunt in de strijd om de publieke omroep, die al langer speelt, maar die urgent is geworden nu het kabinet in de komende jaren het jaarbudget van 800 miljoen gaat terugbrengen naar 500 miljoen. De publieke omroep is er voor alle Nederlanders, zo luidt het oude credo. Maar de elite (die toch al een beetje op televisie neerkijkt) voelt zich misdeeld. Wat wil het volk? Sport en vermaak. Wat wil de elite? Nieuws en kunst. Dat trekt nu eenmaal minder kijkers. De elite vindt dat de omroepbazen, onder druk van Den Haag en commerciële concurrentie, zijn oren te veel laat hangen naar de kijkcijfers. Dat leidde tot het sentiment: ‘En nu gaan ze ook nog Tegenlicht van ons afpakken!’

Wouke van Scherrenburg kruiste op de opiniepagina van de Volkskrant (5 oktober) de degens met tv-baas Gerard Timmer. Tegenlicht verdween nu helemaal uit het zicht. Van Scherrenburg verweet de publieke omroep sowieso geen informatieve programma’s te maken: „Wie op een fatsoenlijk tijdstip geïnformeerd wil worden over ontwikkelingen in de wereld buiten het dorp Nederland, moet zappen naar Canvas, de Belgische zender die mij mooie tv-avonden bezorgt terwijl op uw netten de spelletjes en kletsrubrieken heersen”. Dat kon Timmer makkelijk pareren. Daarbij verweet hij Van Scherrenburg een elitaire houding: „Bij de NPO praten we dagelijks over programma’s in termen van kwaliteit én bereik – die twee gaan hand in hand. Niet gedreven door ‘de terreur van de kijkcijfers’, maar door de intrinsieke wil dat kijkers ook kennis nemen van die kwaliteit.”

Op 20 oktober meldde Henneke Hagen, eindredacteur van Tegenlicht, en passant in Het Parool dat de kwestie uit de lucht was. Gijs van Beuzekom was aangetreden als nieuwe netmanager van Nederland 2. In een gesprek met de VPRO had hij gezegd dat hij van Nederland 2 een journalistieke zender wilde maken, en dat Tegenlicht op prime time daar een belangrijke bijdrage aan leverde. Het gevaar was dus geweken, alleen viel dat nog niet op.

Ondertussen had Tegenlicht zichzelf gepopulariseerd. Han Lips, tv-recensent van Het Parool, op 6 november: „Tegenlicht is toegankelijker geworden. Voordat de uitzending van start gaat, wordt in drie korte fragmenten aangekondigd wat de kijker kan verwachten. Toegegeven, het prikkelt, maar laten we hopen dat dit niet de debilisering inluidt van het enige schaamteloos intellectuele programma op de Nederlandse televisie.”

Tegenlicht is niet alleen gered, maar krijgt in 2013 zelfs de wind mee. NPO-topman Henk Hagoort verdedigde altijd de brede omroep voor iedereen, maar onder druk van de bezuinigingen en de kabinetseisen is hij nu door de bocht. Op de Nieuwjaarsreceptie van 10 januari kondigde hij aan dat de bezuinigingen bij de publieke omroep vooral voelbaar zullen zijn bij sport, amusement en human interest. De prioriteit ligt onder meer bij journalistiek, documentaires en kennis & cultuur. De eerstgenoemde genres behoren grofweg tot de hobby’s van het volk, de prioriteiten tot die van de elite.

Pas op 22 januari drong het nieuws over de redding van Tegenlicht door tot de buitenwereld, in een artikel in de Volkskrant. De reis naar de rand van de nacht was definitief geannuleerd. Michael Schaap, presentator van het VPRO-programma De Hokjesman, twitterde: „Met dank aan de slimme agitprop van Frank Wiering. Hij verdient een standbeeld (sowieso eigenlijk).”

De zaak heeft nog een eigenaardig staartje: de NPO zegt dat Tegenlicht nooit bedreigd is geweest. De eis van 5 procent marktaandeel in november zou niet hebben bestaan. Het plan om het programma naar de late avond te verschuiven evenmin. De woordvoerder over de draai van de NPO: „Er was geen beslissing over Tegenlicht want er viel niets te beslissen.” De VPRO bestrijdt dit. Maar aangezien ze blij zijn met de uitkomst van het geschil – of het vermeende geschil – besloot de omroep niet mee te werken aan dit artikel.

    • Wilfred Takken