Lincoln komt Obama goed van pas

De een beëindigde de slavernij, de ander is de eerste zwarte president. Barack Obama laat zich door Lincoln inspireren. Ook de film kan hij goed gebruiken.

FILE - This undated publicity photo provided by DreamWorks and Twentieth Century Fox shows Daniel Day-Lewis, center, as Abraham Lincoln in a scene from the film "Lincoln." The film was nominated Thursday, Jan. 10, 2013 for 12 Academy Awards, including best picture, director for Steven Spielberg and acting honors for Daniel Day-Lewis, Sally Field and Tommy Lee Jones. (AP Photo/DreamWorks, Twentieth Century Fox, David James, File) AP

Filmrecensent

De timing kon niet beter. Een week nadat Barack Obama, de 44ste president van de Verenigde Staten, de eed op de grondwet aflegde voor zijn tweede termijn met zijn hand op de bijbel van de 16de president, Abraham Lincoln, komt Lincoln van Steven Spielberg in de bioscoop. Lincoln is Obama’s politieke idool, en de president liet zich een speciale vertoning van de film in het Witte Huis niet ontgaan – in gezelschap van de regisseur en hoofdrolspeler Daniel Day-Lewis.

In weekblad Time trok Obama politieke en maatschappelijke lessen uit de film: „Wat Lincoln zo’n uitzonderlijk individu maakte, en zo’n uitzonderlijke president, was zijn vermogen om de balans te vinden tussen het besef dat er een aantal eeuwige waarden bestaat, en het feit dat we leven in het hier en nu – en dat het hier en nu altijd rommelig en moeizaam zal zijn. Alles wat we doen zal uiteindelijk niet helemaal perfect zijn. Het enige wat we kunnen is een paar stappen zetten in de goede richting.”

Obama heeft zich tijdens zijn politieke loopbaan vaak in het licht van zijn grote voorbeeld opgesteld. Hij kondigde zijn kandidatuur voor het presidentschap in 2007 aan in Springfield, Illinois: daar begon ooit Lincolns politieke carrière. Voor zijn eerste inauguratie in januari 2009 maakte hij dezelfde treinreis naar Washington die Lincoln maakte, en toen al was Lincolns bijbel present bij de eedaflegging. Dit jaar legde Obama opnieuw zijn hand op de bijbel van Lincoln, deze keer met die van Martin Luther King eronder.

De eerste zwarte president van de Verenigde Staten en de president die tijdens de Amerikaanse burgeroorlog (1861-’65) een einde maakte aan de slavernij – ze hebben een symbolische band, die anderhalve eeuw overbrugt. Maar de verbondenheid gaat verder dan louter symboliek. Obama lijkt echt iets te hebben opgestoken van Lincolns mix van progressieve principes en pragmatische behendigheid. Concreet: Obama las de studie Team of Rivals. The Political Genius of Abraham Lincoln (2005) van historica Doris Kearns Goodwin. Volgens Goodwin was het geheim van het succes van Lincolns eerste kabinet dat hij zijn voormalige rivalen in zijn kabinet opnam, en zich zo verzekerde van intelligente tegenspraak in zijn nabijheid. Dat zou de inspiratiebron zijn geweest voor Obama om Hillary Clinton te vragen als minister van Buitenlandse Zaken.

Nog voordat Kearns Goodwin haar boek had voltooid, had Steven Spielberg er al een optie voor de filmrechten op genomen. Door de film staat Team of Rivals nu opnieuw op de Amerikaanse bestsellerlijsten, maar je moet wel een enorme politieke junk zijn om deze wijdlopige, weinig pregnante studie helemaal uit te lezen. Geen wonder dat de eerste versie van het script dat schrijver Tony Kushner voor Spielberg schreef meer dan 500 pagina’s omvatte.

De focus van de film is op een korte periode tegen het einde van Lincolns leven: de politieke koehandel rond het aannemen van het 13e amendement op de Amerikaanse grondwet, dat slavernij voorgoed verbood. De president had de slaven toen al „voor eens en altijd” vrij verklaard in de Emancipatieproclamatie, maar dat was een oorlogsmaatregel die mogelijk geen stand zou houden in vredestijd.

In het boek van Kearns Goodwin neemt de strijd om het amendement slechts vier pagina’s in beslag, maar de nadruk op Lincoln als praktische politicus blijft in de film. Lincoln bedient zich van al zijn charme, overredingskracht, halve leugens en een enkele intimiderende donderpreek om zijn hoge doelen te bereiken: het winnen van de oorlog, het bij elkaar houden van de unie en de afschaffing van de slavernij.

De boodschap van Lincoln dat het democratisch proces tegelijkertijd rommelig en waardig is, komt Obama van pas in een tijdperk van hoogoplopend anti-politiek en anti-Washington sentiment – met name bij een invloedrijk deel van zijn Republikeinse rivalen. Maar ook progressieve Amerikanen, die teleurgesteld zijn Obama’s pragmatisme, krijgen via Lincoln een lesje politieke doelmatigheid en effectiviteit – het betere alternatief voor starheid en Prinzipienreiterei (in de film gesymboliseerd door het personage van Tommy Lee Jones).

De film is in de eerste plaats een les in burgerschap en politieke ethiek. Als geschiedenisles valt er wel wat op af te dingen. De film suggereert dat Lincoln in noodtempo het 13de amendement aangenomen moest zien te krijgen, omdat anders de oorlog zou eindigen en de zuidelijke staten dat alsnog onmogelijk zouden kunnen maken. Die race tegen de klok levert drama op, maar is volgens historicus Eric Foner, die de Pulitzerprijs kreeg voor zijn boek The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery (2010), grotendeels fictief. In deze laatste fase van de oorlog was het ondenkbaar dat de slavernij nog zou kunnen voortbestaan.

De voornaamste vertekening, opnieuw volgens Foner, is dat de bijdrage van zwarte Amerikanen zelf aan het einde van de slavernij volkomen buiten beeld blijft. Dat einde kwam niet exclusief tot stand in politiek Washington, maar in een wisselwerking met de gebeurtenissen op het militaire slagveld en de slavenopstanden op zuidelijke plantages. Door het boek van Kearns Goodwin als uitgangspunt komt het zwaartepunt exclusief te liggen bij politici in rokerige achterkamertjes, die – tamelijk ouderwets – de geschiedenis bepalen.

„Ik beweer niet dat ik de gebeurtenissen heb gecontroleerd”, luidt een van Lincolns beroemdste uitspraken, „maar geef eerlijk toe dat de gebeurtenissen mij hebben gecontroleerd.” Bij alle aandacht voor de politieke finesses in het toenmalige Washington, komen die gebeurtenissen er bij Spielberg nog steeds bekaaid af.