‘Fusiebonus’ Plasterk in strijd met de wet

Het plan van minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) om gemeentelijke herindelingen met een ‘fusiebonus’ financieel aantrekkelijker te maken, is strijdig met de wet. Volgens de minister is fuseren voor gemeenten nu niet aanlokkelijk genoeg. Er is volgens hem sprake van een „negatieve prikkel”. Die wil hij wegnemen, kondigde hij vorige week aan.

Maar uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen blijkt vandaag dat er van zo’n negatieve prikkel bij gemeentelijke fusies helemaal geen sprake is. Fusie of niet, de uitkering van Rijk naar gemeenten blijft per saldo gelijk, zo hebben de economen Maarten Allers en Gieuwe Beertsema berekend. En dat is ook precies wat de zogenoemde Financiële Verhoudingswet voorschrijft.

„Minister Plasterk wil een negatieve prikkel opheffen die niet bestaat”, zegt Allers, hoogleraar economie decentrale overheden. „Zijn plan komt dus neer op de invoering van een positieve prikkel. En dat gaat in tegen de wet.” De uitkering van Rijk aan gemeenten mag volgens de wet geen instrument zijn om rijksbeleid te stimuleren.

Plasterk doelde vorige week in het tijdschrift Binnenlands Bestuur op de negatieve uitwerking op fusiegemeenten van de zogenoemde ‘vaste voet’. Dat is een vast bedrag van circa vier ton dat elke gemeente jaarlijks van het Rijk krijgt. Die vaste voet is inderdaad onaantrekkelijk voor fusiegemeenten: drie gemeenten die vóór een fusie elk 400.000 euro ontvingen, ontvangen datzelfde bedrag ná een fusie gezamenlijk. Zo lopen ze 800.000 euro mis.

De Groningse onderzoekers laten echter zien dat de vaste voet zeer onbelangrijk is in de vaststelling van de hoogte van de totale uitkering die gemeenten ontvangen. Er zijn liefst een zestigtal „verdeelmaatstaven” die bepalen op hoeveel geld een gemeente recht heeft, van de kwaliteit van de bodem tot de mate van stedelijkheid. Die ingewikkelde verdeelsleutel zorgt er juist voor dat fusies niet leiden tot een financieel voor- of nadeel, zegt Allers. „Het systeem werkt precies zoals de wet beoogt. Ons onderzoek is eigenlijk goed nieuws.”

Minister Plasterk erkent via een voorlichter dat er „diverse prikkels” zijn die een fusie dan wel aanmoedigen, dan wel ontmoedigen. „Maar de vaste voet begunstigt fuseren niet, dus daar kijken we nader naar.”

Plasterk wil het tempo van herindelingen verdubbelen naar twintig fusies per jaar. Grotere gemeenten zijn volgens het kabinet beter toegerust voor de vele taken die het Rijk aan gemeenten delegeert.