Obama's idool

Abraham Lincoln inspireert Barack Obama. De president die een einde maakte aan de slavernij en de eerste zwarte president van de VS hebben een symbolische band.

This image released by DreamWorks II Distribution Co., LLC and Twentieth Century Fox Film Corporation shows Sally Field and Daniel Day-Lewis appear in a scene from "Lincoln." Fields was nominated for an Academy Award for best supporting actress and Lewis was nominated for best actor on Thursday, Jan. 10, 2013, for their roles in “Lincoln.“ The 85th Academy Awards will air live on Sunday, Feb. 24, 2013 on ABC. (AP Photo/DreamWorks II Distribution Co., LLC and Twentieth Century Fox Film Corporation, David James) AP

De timing kon niet beter zijn. Een week nadat Barack Obama, de 44ste president van de Verenigde Staten, de eed op de grondwet aflegde voor zijn tweede termijn met zijn hand op de bijbel van de 16de president, Abraham Lincoln, komt Lincoln van Steven Spielberg in de bioscoop. Lincoln is Obama’s politieke idool, en de president liet zich een speciale vertoning van de film in het Witte Huis niet ontgaan – in gezelschap van de regisseur en hoofdrolspeler Daniel Day-Lewis.

Tegenover weekblad Time trok Obama politieke en maatschappelijke lessen uit de film: „Wat Lincoln zo’n uitzonderlijk individu maakte, en zo’n uitzonderlijke president, was zijn vermogen om de balans te vinden tussen het besef dat er een aantal eeuwige waarden bestaat, en het feit dat we leven in het hier en nu , en dat het hier en nu altijd rommelig en moeizaam zal zijn. Alles wat we doen zal uiteindelijk niet helemaal perfect zijn. Het enige wat we kunnen doen is een paar stappen zetten in de goede richting.”

Obama heeft zich tijdens zijn politieke loopbaan vaak in het licht van zijn grote voorbeeld opgesteld. Hij kondigde zijn kandidatuur voor het presidentschap van de VS in februari 2007 aan in Springfield, Illinois, waar Lincolns politieke carrière ooit begon. Voor zijn eerste inauguratie in januari 2009 maakte hij dezelfde treinreis naar Washington die Lincoln had gemaakt en toen al was Lincolns bijbel present bij de eedaflegging. In 2013 legde Obama opnieuw zijn hand op de bijbel van Lincoln, deze keer met een bijbel van Martin Luther King eronder.

De eerste zwarte president van de Verenigde Staten en de president die tijdens de Amerikaanse burgeroorlog (1861-’65) een einde maakte aan de slavernij hebben een symbolische band, die anderhalve eeuw overbrugt. Maar de verbondenheid gaat nog wat verder dan louter symboliek. Obama lijkt ook echt iets te hebben opgestoken van Lincolns mix van progressieve principes en pragmatische behendigheid. Meer concreet: Obama las en bewonderde de studie Team of Rivals. The Political Genius of Abraham Lincoln (2005) van historica Doris Kearns Goodwin. Volgens Goodwin was het geheim van het succes van Lincolns eerste kabinet dat hij een flink aantal van zijn voormalige rivalen voor het presidentschap in zijn kabinet opnam, en zich zo verzekerde van afdoende intelligente tegenspraak in zijn nabijheid. Dat zou de inspiratiebron zijn geweest voor Obama om zijn voormalige concurrent Hillary Clinton te vragen als minister van Buitenlandse Zaken in zijn eerste kabinet.

Politieke junk

Nog voordat Kearns Goodwin haar boek had voltooid, had Steven Spielberg er al een optie voor de filmrechten op genomen. Door de film staat Team of Rivals nu opnieuw op de Amerikaanse bestsellerlijsten, maar je moet wel een enorme politieke junk om deze wijdlopige, weinig pregnante studie helemaal uit te lezen. Geen wonder dat de eerste versie van het script dat schrijver Tony Kushner voor Spielberg schreef op basis van het boek meer dan 500 pagina’s omvatte.

Uiteindelijk is de focus van de film bij een korte periode tegen het einde van Lincolns leven komen te liggen: de politieke koehandel rond het aannemen van het 13de amendement op de Amerikaanse grondwet, dat slavernij voorgoed verbood. De president had de slaven toen al „voor eens en altijd” vrij verklaard in de Emancipatieproclamatie, maar dat was een oorlogsmaatregel die mogelijk geen stand zou houden in vredestijd. In het boek van Kearns Goodwin neemt de strijd om het amendement slechts vier pagina’s in beslag, maar de nadruk in de film op Lincoln als praktisch politicus, die is geïnspireerd is op haar boek, bleef. Lincoln bedient zich van al zijn charme, overredingskracht, halve leugens en een enkele keer een intimiderende donderspeech om zijn hoge doelen te bereiken: het winnen van de oorlog, het bij elkaar houden van de unie en de afschaffing van de slavernij.

De boodschap van Lincoln dat het democratisch proces tegelijkertijd rommelig en waardig kan zijn, kan Obama alleen maar van pas komen in een tijdperk van soms hoogoplopend anti-politiek en anti-Washington sentiment – met name bij een invloedrijk deel van zijn Republikeinse rivalen, die zich hebben verzameld in de Tea Party. Maar ook de progressieve Amerikanen, die teleurgesteld zijn Obama’s wendbaarheid en pragmatisme, krijgen via Lincoln een lesje in politieke doelmatigheid en effectiviteit – als het betere alternatief voor starheid en Prinzipienreiterei (in de film gesymboliseerd door het personage van Tommy Lee Jones).

Lincoln is in de eerste plaats een les in burgerschap en politieke ethiek. Als geschiedenisles valt er wel wat op af te dingen. De film suggereert dat Lincoln in noodtempo het 13de amendement aangenomen moest zien te krijgen, omdat anders de oorlog zou eindigen en de zuidelijke staten dat alsnog onmogelijk zouden kunnen maken. Die race tegen de klok levert drama op, maar is volgens historicus Eric Foner, die de Pulitzerprijs kreeg voor zijn boek The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery (2010), grotendeels fictief. In deze laatste fase van de oorlog was het ondenkbaar dat de slavernij nog zou kunnen voortbestaan. De noordelijke staten deden alleen zaken met zuidelijke politici die dat begrepen. Een maand na de gebeurtenissen in de film zou een nieuwe volksvertegenwoordiging aantreden, waarin het amendement hoe dan ook op een afdoende meerderheid kon rekenen.

De voornaamste vertekening, opnieuw volgens Foner, is dat de bijdrage van zwarte Amerikanen zelf aan het einde van de slavernij volkomen buiten beeld blijft. Dat einde kwam niet exclusief tot stand in politiek Washington, maar in een wisselwerking met de gebeurtenissen op het militaire slagveld en de slavenopstanden op zuidelijke plantages. Door het boek van Kearns Goodwin als uitgangspunt komt het zwaartepunt exclusief te liggen bij politici in rokerige achterkamertjes, die – tamelijk ouderwets – de geschiedenis bepalen.

„Ik beweer niet dat ik de gebeurtenissen heb gecontroleerd”, luidt een van Lincolns beroemdste uitspraken, „maar geef eerlijk toe dat de gebeurtenissen mij hebben gecontroleerd.” Bij alle aandacht voor de politieke finesses in het toenmalige Washington, komen die gebeurtenissen er bij Spielberg nog steeds bekaaid af.

    • Peter de Bruijn