Een eigenaardige Amerikaanse heilige met O-benen

250 films zijn er naar schatting over Lincoln gemaakt. John Ford hield zich intensief bezig met ‘Honest Abe’.

Er zijn naar schatting ruim 250 films gemaakt waarin Abraham Lincoln (1809-1865) figureert. De legendarische president is door de biopic die Spielberg over hem maakte op dit moment weer helemaal terug in beeld, als een nog immer op het witte doek voortlevend politiek ideaal. Daniel Day-Lewis speelt hem compleet met de dunne piepstem die, volgens contemporaine bronnen, zo kenmerkend voor hem was.

Acteur Henry Fonda weigerde aanvankelijk om gestalte te geven aan een pre-presidentiële Lincoln in John Fords Young Mr. Lincoln (1939). Uit eerbied en respect. Nog jarenlang zou hij in menig talkshow en interview vertellen waarom: „For me it was like playing Jesus Christ.” Pas toen Ford zei dat hij niet de ‘Great Emancipator’ (een van de bijnamen van Lincoln) zou spelen maar een beginnend advocaatje met O-benen, ging Fonda overstag.

De Russische regisseur Sergej Eisenstein schreef een bewonderend essay over Young Mr. Lincoln. Als er één Amerikaanse film was die de Russische meester graag zelf had gemaakt, was het Young Mr. Lincoln.

John Fords film gaat over de begindagen van Honest Abe, de tijd waarin hij besluit advocaat te worden en zich verkiesbaar stelt. Hij is een tikje eigenaardige man met een grote passie voor recht en rechtvaardigheid. Hoewel hij net iets slimmer en gewiekster is dan zijn omgeving, voelt hij zich nooit superieur. Hij is een man van en voor het volk. Uiteindelijk ook voor Eisenstein dé reden om Fords film, los van de filmische kwaliteiten, zo goed te vinden.

De bewondering van Fonda en Eisenstein voor de zestiende president van de Verenigde Staten is nog steeds veelzeggend. Lincoln is heilig, een mythe. Bij zijn twee inauguraties hield president Obama, toen hij ingezworen werd, zijn hand op een bijbel die ooit aan Abraham Lincoln toebehoorde. Daarmee plaatste hij zichzelf bewust in de traditie van zijn idealistische en humanistische voorganger.

Lincoln werd in 1865 op 56-jarige leeftijd vermoord door John Wilkes Booth. Hij schoot de president van achteren in het hoofd tijdens een toneelvoorstelling in een theater in Washington. De fanaticus Booth was gedesillusioneerd over het verlies van de Zuidelijke Staten in de Amerikaanse Burgeroorlog en verweet Lincoln zijn liberale houding inzake de slavernij. Door de moord spatte de droom van een natie uiteen en werd Lincoln een martelaar.

Aan de moord op Lincoln wordt in veel films gerefereerd. In The Birth of a Nation (1915) van D.W. Griffith is het een van de meest dramatische momenten. De aanslag wordt hier letterlijk in beeld gebracht, zoals ook in de proloog van een andere film van John Ford, The Prisoner of Shark Island (1936). Vaker wordt er echter indirect aan gerefereerd. Zo eindigt de recente blockbuster Abraham Lincoln: Vampire Hunter, die postuleert dat de president zich overdag enthousiast verdiept in het recht maar ’s nachts een gedreven vampierdoder is, met het beeld van Lincoln die nietsvermoedend de nacht ingaat, op weg naar het theater waar zijn moordenaar op hem wacht. Ook in Spielbergs Lincoln zien we de aanslag niet maar wordt er slechts verhit over gepraat – Spielberg en schrijver Tony Kushner zetten de kijker wel fraai op het verkeerde been.

Het ontzag voor Lincolns idealen, wijsheid, kalmte en politieke inzicht worden fraai compact weergegeven in een scène uit Cheyenne Autumn (1964), opnieuw van Ford. Schulz, een liberale ambtenaar bij Binnenlandse Zaken en vroegere vriend van Lincoln, staat voor een portret van de president, waarbij hij zelf voor een deel wordt weerspiegeld in het glas, en vraagt hem, precies zoals Obama dat anno 2013 doet: „Old friend, what would you do?”