Oude beelden redden van de barbaren

Extremisten zouden in Timboektoe eeuwenoude manuscripten hebben verbrand. Uit angst hiervoor zijn de laatste maanden veel manuscripten en beelden de stad uit gesmokkeld.

De islamitische manuscripten in Timboektoe worden nog altijd gebruikt om te bidden. Foto AP

Op een leren sofa turen door de tijd aangevreten beeldjes van het Malinese Dogonvolk in de rommelige werkkamer van museumdirecteur Samuel Sidibé, in de hoofdstad Bamako. De Dogons werden in de negentiende eeuw geïslamiseerd, maar ze behielden hun eigen rituelen. Een beeld van een vrouw met dikke buik moest pijnlijke menstruatie tegengaan, een fiere man bracht voorspoed en een ander beeldje een goed regenseizoen.

„Tijdens hun bezetting van Timboektoe vernietigden de radicale moslimstrijders beelden. Daarom kwamen Dogons ze bij mij in veiligheid brengen”, vertelt Sidibé. „De extremisten zijn barbaren, ze weten niet wat kunst is. Ze willen onze geschiedenis en cultuur vernietigen.”

Die vrees speelde gisteren weer op, toen er onbevestigde berichten uit de historische stad Timboektoe kwamen dat er duizenden eeuwenoude manuscripten zouden zijn verbrand door de moslimextremisten.

Om zo’n beeldenstorm voor te zijn, is de afgelopen maanden in het geheim gewerkt om Mali’s unieke culturele erfenis veilig te stellen voor de moslimextremisten. Eeuwenoude manuscripten uit staats- en privébibliotheken zijn Timboektoe uit gesmokkeld. Ook voor het museum van Sidibé in Bamako zijn noodplannen opgesteld.

„Ze zullen alles in het museum kort en klein slaan”, waarschuwt de museumdirecteur, „daarom stelde ik met hulp van het Prins Claus Fonds een plan op om de mooiste voorwerpen naar schuilplaatsen te brengen. Nu de extremisten worden teruggedreven vrees ik vooral voor terreuraanslagen, daarom krijgt het museum deze week militaire bewaking.”

Mali is een straatarm land met een enorme culturele rijkdom. Het vormde het middelpunt van de oude rijken langs de handelsroutes door de Sahara. Het was een belangrijke handelspost voor goud, zout en slaven. Later groeide Timboektoe uit tot een cultureel centrum waar belangrijke islamitische universiteiten waren gevestigd. Dit heeft duizenden manuscripten opgeleverd over godsdienst, geneeskunde, geschiedenis, wiskunde en astronomie.

Honderden jaren geleden sloegen beeldenstormers eveneens toe. In 1591 kwam de bloeitijd van Timboektoe abrupt ten einde toen een Marokkaanse invasiemacht de woestijnstad veroverde en plunderde, de intellectuelen verdreef en de universiteiten sloot.

Timboektoe had ook veel te lijden tijdens de bezetting van de afgelopen maanden. Tombes van oude islamitische geleerden, vereerd door de bevolking als heiligen, gingen aan gruzelementen. „De grafmonumenten hebben geen kunstzinnige, maar wel een belangrijke spirituele waarde”, legt in Bamako Baba Haidara uit, een parlementslid van Timboektoe.

De bibliotheek die nu in brand zou zijn gestoken is vernoemd naar Ahmed Baba, die rond 1500 de beroemdste geleerde van de stad was. De bibliotheek beheert duizenden met de hand en soms met goud geschreven manuscripten. Maar dit is niet de enige bibliotheek van Timboektoe. Talrijke manuscripten bevinden zich in privébibliotheken of zitten in leren reiszakken, die aan kamelen van nomaden bungelen. Onlangs nog werd een wetenschappelijk handschrift ontdekt over conflictbeheersing.

Bij het gehucht Ber bijvoorbeeld, op honderd kilometer van Timboektoe, had de kromgetrokken Abzou ag Wanahere een kamer vol oude boeken, die hij kocht en kopieerde van passerende nomaden. „Ze lezen graag, maar ze kunnen niet veel meenemen, dus laten ze manuscripten in de woestijn achter. We leren in deze boeken onze geschiedenis. Wie ben je als je je cultuur niet kent? In Timboektoe kan je die wijsheid van ons verleden lezen.”

Het parlementslid Baba Haidara in Bamako hoopt deze week nog naar Timboektoe terug te keren nu de extremisten de stad zijn ontvlucht richting Algerijnse grens en Zuid-Libië. Hij vertelt over de terreur van de afgelopen maanden. „Sinds 1410 vieren we in onze stad de verjaardag van Mohammed. De extremisten vinden dat afgoderij en voor het eerst was er vorige week geen festival.”

Elke vorm van moderniteit was uit den boze. „Ze pakten ongesluierde meisjes op en dwongen hen te trouwen. Mobiele telefoons met muziek namen ze in beslag. Op het kijken naar televisie en het roken van sigaretten stonden lijfstraffen.”

Haidara spreekt van een buitenlandse invasie, van fundamentalisten uit het Midden-Oosten, die de gehele Sahelstrook van Afrika willen bezetten. „Wij Malinezen kennen een tolerante vorm van islam, dit religieuze extremisme is ons vreemd.”

Waarom zouden ze de oude islamitische manuscripten willen vernietigen? Hij wijst naar zijn voorhoofd. Hij weet het ook niet. „Misschien is het wel pure wraak voor de interventie van de Fransen.”

    • Koert Lindijer