Kira Muratova opent je ogen voor film

De Oekraïnse cineaste Kira Muratova (78) is een van de successen van het IFFR. Haar films zijn absurd, compromisloos en onverwacht lyrisch.

Het draait op een filmfestival als dat van Rotterdam al lang niet meer alleen om nieuwe of gerestaureerde films. Filmfestivals worden steeds meer een plek om oude films te (her)ontdekken, zoals dit jaar op het IFFR het werk van de in Roemenië geboren en haar hele leven vanuit Odessa werkzame Kira Muratova (1934). Voor het eerst is haar oeuvre compleet te zien. En soms gaat het in zo’n retrospectief alsnog om premières, simpelweg omdat veel van Muratova’s werk nog nooit buiten Rusland gedraaid heeft. Zo beleefde gisteren haar eerste film Our Honest Bread (1964) zijn internationale première en werd haar nieuwste werk Eternal Homecoming (2012, afgelopen jaar al in Venetië) voor het eerst in Nederland vertoond.

Muratova is geen onbekende in Nederland. Op eerdere edities van het IFFR draaide veel van haar werk. Haar bekendste film The Asthenic Syndrome (1990) kreeg begin jaren negentig zelfs een bioscooprelease. Toch zitten er niet alleen maar oudere liefhebbers in de afgeladen voorstellingen. Opmerkelijk veel jonge cinefielen zijn erop afgekomen. Ze kennen haar werk enkel van reputatie, zegt Joost (28), want digitaal is het niet verkrijgbaar. „Dat was de reden om zoveel mogelijk te willen zien. Films als deze komen ook niet snel op dvd uit en zijn zelfs via informele wegen moeilijk te vinden.”

Dat heeft alles te maken met Muratova’s controversiële status in de Russische filmgeschiedenis, vertelt programmeur Evgeny Gusyatinskiy. Veel van haar films werden, om vaak onbegrijpelijke redenen, verboden. Eerst onder de Sovjetcensors, maar ook tijdens de periodes van Glasnost en Perestrojka wist men niet goed raad met haar compromisloze manier van filmmaken. Je kunt Muratova’s films nog het beste vergelijken met een volstrekt eigenzinnige mix van Fellini, Roy Anderson (Songs from the Second Floor) en Agnès Varda, het meisje in de jongensclub van de Franse nouvelle vague.

Soms maakt Muratova typische Sovjetcinema: formeel in stijl en vorm, maar vaker is het lyrisch (Brief Encounters, Long Farewells, Getting to Know the Whole Wide World) of tragisch-absurd (The Asthenic Syndrome, Chekhov’s Motifs).

Ze zoomt in op handen, gezichten, hoekige schaduwen en laat haar camera dwalen langs alles wat meestal naar het kader van het beeld verbannen wordt. Karakteristiek is haar voorliefde voor herhaling. Haar laatste film Eternal Homecoming is zelfs een en al repetitie. Het is een soort Groundhog Day (die film waarin Bill Murray eindeloos dezelfde dag herbeleeft) tot in het extreme: één scène wordt door verschillende acteurs in verschillende interpretaties zo vaak gespeeld, dat het zowel op je lachspieren als op je zenuwen begint te werken. Net als je besluit het maar op te geven, tovert Muratova een plotwending uit de hoge hoed die alles in een verrassend licht zet.

Muratova heeft nooit haar positie als omstreden filmmaakster betreurd of uitgebaat. En dat maakt haar een van de meest vrije geesten die een repressief systeem heeft voortgebracht. Het is verrukkelijk om van dat poëtische anarchisme deelgenoot te zijn. Het opent je ogen en schoffelt je ingebakken ideeën over film ondersteboven. Want met de jaren wordt Muratova, die dit jaar haar 79ste verjaardag viert, niet alleen speelser, maar ook radicaler.

    • Dana Linssen