Hoe zij was: professioneel, serieus en afstandelijk

In tegenstelling tot haar moeder wilde Beatrix geen gewone mevrouw zijn, maar een vorstin met gezag. Ze was serieus, later werd ze losser.

NLD-19830823-DEN HAAG: Fotosessie in de tuin van Huis Ten Bosch. Vlnr. prins Johan Friso, Koningin Beatrix, prins Willem-Alexander, prins Claus en prins Constantijn. ANPFOTO RUUD HOFF

Haar baan. Dat is voor Beatrix het koningschap. „In this funny job of mine you meet so many interesting people”, hoorde oud-minister Els Borst haar eens zeggen tegen buitenlandse gasten. „Juliana was een moeder, ze straalde warmte uit”, zegt oud-minister Jan Pronk. „Beatrix is een CEO.” Eén die haar werk zeer serieus neemt.

Politici die haar van nabij aan het werk zagen, spreken van een ijzeren discipline. Beatrix is „professioneel”, „gedreven”, „buitengewoon consciëntieus”, „mist geen detail”. Bezoekend staatshoofden en regeringsleiders tonen zich altijd onder de indruk. Ze houdt niet van improvisatie. Dossierkennis en oprechte betrokkenheid kenmerken haar optreden.

Na haar aantreden neemt Beatrix al snel afstand van de stijl van haar moeder. Juliana stelde zich het liefst op als een gewone mevrouw. Ze resideerde in het landelijk gelegen paleis Soestdijk, waar ze op Koninginnedag in defilé het volk ontving. Beatrix betrekt paleizen in de stad en maakt zo het koningschap weer zichtbaarder. Op Koninginnedag bezoekt ze steden, meestal twee per keer. Tegelijk vergroot ze de afstand tot het volk. Ze laat zich weer majesteit noemen en maakt van het hof een kleinere, professionele organisatie. Met een formeel en afgemeten optreden blijft ze lang een wat kille indruk maken op het grote publiek. Pas na de eeuwwisseling verandert dat imago.

Stijl

Ministers, die traditiegetrouw een paar keer per jaar langsgaan op Huis ten Bosch, treffen een serieuze gesprekspartner met een blocnote op de knieën. Er is beperkt ruimte voor koetjes en kalfjes. Zo deelt Beatrix met een CDA-minister eens haar zorgen over haar moeder, die al boven de tachtig is en toch nog wil skiën.

Maar ze kan ook intimiderend zijn. Altijd blijkt ze perfect op de hoogte van de kleinste details. „Ze had soms een nieuwsgierigheid voor onderdelen van beleid waarvan ik dacht: nou ja, in die mate interesseer ík me er niet eens voor”, zegt een oud-minister. Bram Stemerdink, begin jaren tachtig staatssecretaris van Defensie, voelde zich gedwongen de gesprekken goed voor te bereiden. „Ik wist dat ze alles met bloedige ernst bestudeerde en bij voorkeur alles beter wilde weten dan de gast. Hoewel dat natuurlijk volstrekt overbodig was. De koningin is een stempelmachine. Het bracht voor mij veel overbodig extra werk mee.”

Later komt Stemerdink haar eens onverwachts tegen bij een koetsenrace op de hei. „Met stralende lach en uitgestoken hand kwam ze op me toe. Onherkenbaar als ik het vergelijk met die formele gesprekken. Daarin had ze bijna iets mechanisch. Dat lag misschien ook aan die jurken met stijve plooien en altijd dat kapsel. ”

Met een zekere moederlijkheid waakt Beatrix niet alleen over het land, maar ook over ‘haar’ ministers. De avond voordat Els Borst als minister van Volksgezondheid door een parlementaire commissie zal worden verhoord over de Bijlmerramp, woont ze een staatsbanket bij. Gebruikelijk is dat ministers blijven tot de koningin laat merken dat de avond voorbij is. Dat kan wel een uur of één worden, zegt Borst. „Glaasje wijn, goede gesprekken, dat houdt ze eindeloos vol.” Maar dit keer komt halverwege de avond de grootmeesteres naar haar toe met een bericht van de koningin: zij zou het prima vinden als Borst nu naar huis zou gaan, want de volgende dag kreeg ze het zwaar.

Invloed

In de jaren negentig suggereren enkele incidenten dat Beatrix meer invloed probeert te krijgen. Bij de opening van de Nederlandse ambassade in Amman zegt minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken dat die er is gekomen op aandringen van Beatrix, die een vriendschappelijke relatie onderhoudt met het Jordaanse koningshuis. Later dat jaar komt naar buiten dat zij Van Mierlo onder druk zou hebben gezet de ambassadeur in Zuid-Afrika over te laten plaatsen, wegens diens buitenechtelijke relatie. Van Mierlo en Beatrix ontkennen.

Oud-bewindslieden geloven niet dat Beatrix echt meer invloed zocht. „Ze is zich buitengewoon scherp bewust van de grenzen van haar macht”, zegt oud-premier Wim Kok. „Zij neemt de constitutionele grenzen nauwgezet in acht.” „Ze heeft invloed omdat ze invloed krijgt”, zegt Jan Pronk. „Dat was bij Juliana ook zo. Maar Beatrix is een krachtige vrouw. Van Juliana werd nooit gedacht dat zij überhaupt zou willen sturen.”

Wat Beatrix ook kenmerkt, is een zeker ongeduld. Bert de Vries, minister van Sociale Zaken in het derde kabinet-Lubbers: „Ik heb weleens moeten uitleggen waarom dingen lang duurden of niet anders gingen.” Els Borst: „Ze zei bijvoorbeeld dat haar ter ore was gekomen dat men te lang moest wachten op die en die noodzakelijke medische behandeling. En ze vroeg waarom dat zo was.” In kabinetsformaties gaf Beatrix duidelijk blijk van teleurstelling als er geen voortgang was, zegt Borst, die als informateur voor Paars II wekenlang verslag uitbracht aan de koningin. „Ze wilde altijd tempo. Ook bij staatsbanketten. Die drie gangen waren er in no time doorheen.”

Schoondochters

In de tijd dat Borst met Beatrix te maken had (1994-2002), zag ze haar losser worden. Borst vermoedt een verband met de entrée ten paleize van de drie schoondochters: eerst Laurentien Brinkhorst, toen Mabel Wisse Smit en als laatste Máxima Zorreguieta. „Drie intelligente burgermeisjes die hun eigen brood hadden verdiend. Zij ontmoetten een schoonmoeder die in enkele opzichten toch niet helemaal van deze tijd was.”

Zo kende het hof de regel dat alleen wettig gehuwden werden uitgenodigd voor staatsbanketten. Mensen die ongehuwd samenwoonden, werden geacht hun partner thuis te laten. In de loop van de jaren 90 werd die ongeschreven regel stilzwijgend geschrapt, al kostte dat volgens een direct betrokkene „veel overtuigingskracht”. Voortaan liet het hof de samenstelling van de zogenoemde ‘ijzeren lijst’ van vaste genodigden over aan het ministerie van Algemene Zaken, zij het onder de voorwaarde dat sprake was van „voldoende bestendige relaties”.

Bij de bijzetting van prins Claus bleek dat criterium ook te gelden binnen de koninklijke familie. Mabel, toen nog niet getrouwd met Friso, daalde met de familie af in de Delftse graftombe. Beatrix accepteerde ook het verleden van Mabel, toen die later in opspraak kwam wegens haar omgang met crimineel Klaas Bruinsma. Behoudend bleef de koningin in haar mediabeleid. Nooit trad ze op in praatshows of actualiteitenrubrieken, interviews werden zorgvuldig geënsceneerd. Pas in 2000 ging ze er als een van de laatste Europese vorsten toe over haar kersttoespraak op televisie te houden.

Opvattingen

Waar Juliana naar verluidt een portret van ‘vadertje Drees’ op haar schrijftafel had staan, heeft Beatrix haar politieke opvattingen altijd voor zich gehouden. „Dat is sterk en professioneel, om je persoonlijke opvattingen zo voor je te houden”, zegt oud-premier Wim Kok. Wel voert ze graag inhoudelijke discussies over onderwerpen die haar na aan het hart liggen. „Een genot”, herinnert Jan Pronk zich, oud-minister van Ontwikkelingssamenwerking. „Ze weet veel, daagt je uit, praat je niet naar de mond.” Begin jaren zeventig schenken Claus en Beatrix 100.000 gulden aan het Defense & Aid Fund van de wereldraad van kerken, zegt Pronk. „Zo gaf ze ook aan waar haar commitment ligt.”

Ook medische ethiek, abortus, adoptie door mensen van hetzelfde geslacht en zorg rond het levenseinde zijn onderwerpen die de koningin bezighouden. In 2002 tekent Beatrix de wet die euthanasie onder voorwaarden legaal maakt. Borst: „In het begin had ze er vragen bij, de vragen die iedereen had. Is het voldoende omkaderd? Is het geen vluchtheuvel?” Op uitnodiging van Borst bezoekt Beatrix samen met de minister een hospice, een afdeling palliatieve zorg in een oncologisch ziekenhuis en twee verpleeghuizen en praat daar „zeer betrokken” met enkele patiënten. Ook over aids geeft Beatrix impliciet blijk van haar opvattingen. „In de Mozes- en Aäronkerk heeft ze eens een doodziek meisje met aids gesproken en omhelsd. In een tijd dat gedacht werd dat dat levensgevaarlijk was. Zij heeft zich er echt voor ingezet dat beeld te veranderen.”

Beatrix’ professionaliteit werd misschien het meest op de proef gesteld toen Willem-Alexander viel voor de Argentijnse Máxima en premier Kok besloot dat haar vader, die minister was geweest in het Videla-regime, niet welkom was op de bruiloft. Kok zegt dat het risico dat deze kwestie tot een constitutionele crisis zou leiden aanmerkelijk werd verkleind doordat Beatrix vanaf het begin duidelijk liet blijken ook „in deze persoonlijke en gevoelige zaak” de grenzen van het staatsrecht te respecteren. „Ik hoefde nimmer te twijfelen aan waar de koningin stond, maar zeker is dat zij het in deze periode als moeder soms heel erg lastig heeft gehad.”

Crises

Niet als koningin, maar als kroonprinses kwam Beatrix het dichtst bij een constitutionele crisis. In de Lockheed-affaire, rond steekpenningen die haar vader zou hebben aangenomen van een vliegtuigbouwer, kondigde ze aan Juliana niet te zullen opvolgen als die zou aftreden wegens een gerechtelijke procedure tegen prins Bernhard.

Met haar sterke optreden versterkte Beatrix de monarchie, waar die in andere landen door schandalen juist aan kracht verloor. „Ze weet als geen ander hoe publiciteit werkt”, zegt oud-minister Joris Voorhoeve. Toen een buitenlandse gast haar eens vroeg hoe zij dacht over een bepaalde Nederlandse politicus, keek zij de Nederlandse tafelgenoten, onder wie Voorhoeve, doordringend aan: ‘Ik zeg niets, geeft u maar antwoord’. „Men hoort een staatshoofd niet om een mening te vragen over volksvertegenwoordigers, maar dat begreep de buitenlandse gast niet”, zegt Voorhoeve. „Ik gaf toen maar mijn persoonlijke mening en veranderde het onderwerp.”

Na de moord op politicus Pim Fortuyn hield Beatrix zich op de achtergrond en uitte alleen in een telefoongesprek met premier Kok, die belde om haar te informeren, de hoop dat de dader niet allochtoon was. „Net als andere weldenkende mensen was zij bang dat het daarmee een extra dimensie zou krijgen”, zegt Kok. Zeldzame kritiek kreeg Beatrix toen zij in 2000 haar jaarlijkse skivakantie in Lech doorzette, nadat de populistische partij van Jörg Haider was toegetreden tot de Oostenrijkse regering.

In al die jaren weet alleen PVV-leider Geert Wilders, gedoogpartner van het kabinet-Rutte I, Beatrix eens te verleiden tot een publieke reactie. Nadat hij de koningin begin 2012 heeft aangevallen op het dragen van een hoofddoek bij een staatsbezoek aan de Verenigde Arabische Emiraten, noemt Beatrix het in reactie op vragen van journalisten „echte onzin” dat het dragen van een hoofddoek een teken van vrouwenonderdrukking zou zijn. Volgens deze krant bracht ze de ministeriële verantwoordelijkheid in het geding – de premier, verantwoordelijk voor haar uitlatingen, zou zoiets nooit over zijn gedoogpartner hebben gezegd. Maar Jan Pronk spreekt van een „diplomatieke en voorzichtige” reactie. „Mag ze, gegeven de hardheid van alles wat er over haar wordt gezegd in de Nederlandse politiek, misschien soms een zinnetje wat duidelijker uitspreken dan ze vroeger deed?”

Om Beatrix heen veranderde de wereld. De Europese integratie schreed voort, maar voor een groot deel van het Nederlandse volk bleek het ‘vaderland’ belangrijker dan gedacht. „Voor Beatrix, als uitgesproken Europeaan, is dat toch lastig”, zegt Joop van den Berg, oud-hoogleraar parlementaire geschiedenis. Toch slaagt ze er volgens hem met glans in het koningschap te behouden „als nationaal symbool en als rustpunt”. „In de bevolking wordt, ietwat paradoxaal, haar Europese gezindheid niet gezien als strijdig met haar status van nationaal symbool.”

Cruciaal is voor Els Borst dat Beatrix leerde haar menselijke kant te laten zien. „Ze moet gemerkt hebben hoe dat het oranjegevoel aanwakkert. Ze heeft niet zo veel met oranjegevoel, niet in de zin van kritiekloos neerbuigen. Maar ‘verdiend oranjegevoel’, dat vindt ze denk ik wel belangrijk.”

    • Joke Mat
    • Danielle Pinedo