De aarde rond in 33 jaar

Tijdens haar vele staatsbezoeken was Beatrix onvermoeibaar. Als reisgenoten knikkebolden, deed zij nog een klompendans.

Illustratie Fokke Gerritsma

India. Japan. Nieuw-Zeeland. Egypte. Litouwen. Koningin Beatrix legde de afgelopen decennia 54 staatsbezoeken af. Zelf ontving zij zo’n veertig presidenten, koningen en groothertogen. Een indrukwekkende score.

Maar wat leverden ze op, al die bezoeken? Hoe belangrijk was de inbreng van Hare Majesteit? En: kiest koning WillemAlexander voor eenzelfde aanpak?

Staatsbezoeken gelden als hoogtepunten in de betrekkingen tussen twee landen, zegt Ed Kronenburg, die als grootmeester van de koningin vijf staatsbezoeken hielp voorbereiden. Nederland zet, net als ieder ander land, „zijn kwaliteiten in de etalage”. Maar doordat er een koningin aan het hoofd van de regering staat, krijgt zo’n bezoek volgens de voormalig rechterhand van Beatrix „extra cachet”. „Zij heeft wereldwijd aanzien.”

Premiers, ministers, de president van de Hoge Raad, de president van de Raad van State: ze ontmoeten elkaar tijdens staatsbezoeken. En dat leidt tot „snel en subtiel zakendoen”, aldus Ben Bot, minister van Buitenlandse Zaken in de kabinetten-Balkenende II en III. Tijdens een bezoek aan Thailand in 2004 bereikte Bot overeenstemming met de minister van Justitie over de vrijlating van twee ter dood veroordeelden. Of dat in een andere context ook was gelukt, betwijfelt hij.

Luchtvaartmaatschappij KLM had veel baat bij het staatsbezoek aan China, in 1995. In die tijd vloog KLM alleen op Taiwan, dat door China als opstandige provincie wordt beschouwd. Toenmalig topman Leo Van Wijk wilde ook landingsrechten voor China zien te krijgen. Maar eenmaal daar wees een overheidsfunctionaris hem op het voornemen van Nederland om twee onderzeeërs aan Taiwan te leveren. „Ik heb vriendelijk geglimlacht, maar na het staatsbezoek zijn we om de tafel gaan zitten om tot een oplossing te komen.” Het compromis kwam een jaar of twee later: Martinair mocht op Taiwan vliegen, KLM op China.

Wat staatsbezoeken in financiële zin opleveren is moeilijk te bewijzen. Maar algemeen kan worden gesteld dat ze bedrijven openingen bieden. „Een staatsbezoek kan het begin zijn van een goede zakelijke relatie”, zegt een voormalig topondernemer, die anoniem wil blijven. „Het kan een zetje geven aan een op handen zijnde overeenkomst. En soms worden tijdens een staatsbezoek handtekeningen gezet onder een deal waaraan al lang werd gewerkt. Tijdens zo’n bezoek krijgt een overeenkomst meer kleur en breng je hem bij het grote publiek onder de aandacht. Dat heeft zeker voordelen.”

Omdat er soms grote zakelijke belangen op het spel staan, wordt een staatsbezoek tot in de puntjes voorbereid. Wie staat waar, hoe loop je de vliegtuigtrap af, wie stapt wanneer in welke auto: het wordt van minuut tot minuut vastgelegd. Ben Bot: „Vooral de speech van de koningin is belangrijk. Welke grappen kan zij wel en niet maken? Dat luistert nauw.”

Volgens Kronenburg is Beatrix „tot in detail bij het programma betrokken”. Hij somt op: waar bestaat de contraprestatie uit, welke thema’s komen aan de orde? Niets wordt besloten zonder haar goedkeuring.”

Kronenburg beschrijft hoe Beatrix zich op een bezoek aan Slowakije voorbereidde, in 2007. „De koningin zou tijdens het staatsbanket een rede houden. Daarin wilde zij ook de vrouw van president Ivan Gasparovic bedanken, maar haar naam was moeilijk uit te spreken. Ik raadde haar aan ‘uw echtgenote’ te zeggen, maar daar wilde zij niets van weten. De koningin blééf maar oefenen. Op de avond zelf struikelde zij alsnog over haar naam. ‘Ik was nog zó gewaarschuwd’, verzuchtte zij.”

De CEO’s die Beatrix vergezelden op haar reizen, zijn onder de indruk van haar kennis, timing en tact. De koningin kende de wensenlijstjes van bedrijven en wist die goed over het voetlicht te brengen. Een voormalig president-directeur van een multinational: „Ik heb wel eens meegemaakt dat zij tijdens de receptie stond te praten met een hoogwaardigheidsbekleder van de ontvangende partij en de hofdame mij wenkte: ‘meneer, komt u er even bij?’ Vervolgens moest ik in één of twee minuten to the point komen: dit wil ik en zo denk ik erover. Nee, je mag niet geïmponeerd zijn door de situatie. Gewoon: boem.”

De koningin paart wijsheid aan charme, zeggen geïnterviewden. In de door mannen gedomineerde zakenwereld zette zij als vrouw een andere toon. Ben Bot: „Zij zorgde ervoor dat mensen zich op hun gemak voelden. Als de rest van het gezelschap op de derde dag knikkebolde bij een ellenlang verhaal over opgravingen, deed zij nog mee aan een klompendansje.” Kronenburg: „Wat zij doet is nooit een formaliteit.”

Dat staatsbezoeken onder Willem-Alexander en Máxima een ander karakter krijgen, staat volgens velen vast. „Ik verwacht dat zij de regels wat soepeler zullen hanteren”, zegt Ben Bot. „Met name Máxima staat er veel ontspannener in.” Bot vindt dat wijs, want in economische zware tijden voelen ontvangende landen volgens de ex-bewindsman weinig voor een overdadige ontvangst. „In Zuid-Amerika vinden ze gouden serviezen en erewachten misschien prachtig, maar in noordelijke landen hoor je vaak: het mag wel een onsje minder. We zitten niet te wachten op een negentiende-eeuwse operette.”