Bye bye Bea!

Geen kroning maar een inhuldiging. Geen uniform maar een rok. Wat kunnen we de komende maanden verwachten?

HKH Princess BEATRIX during a photoshoot on Drakesteyn Palace for Dutch postal stamp. photo by VINCENT MENTZEL. the Netherlands. Lage Vuursche, november 1, 1979. ---collection Rijksmuseum Amsterdam- PUBLICATION ONLY IN CONNECTION WITH PHOTO BOOK' foto Vincent Mentzel' OR PRESS REALEASE RIJKSMUSEUM november 2012

Het was goed geheim gehouden, al lang onderwerp van speculatie en uiteindelijk toch verrassend. Maar nu de aankondiging eenmaal is gedaan, ligt het vervolg tot in detail vast. Wat staat de komende maanden te gebeuren?

Een Nederlandse koning wordt niet gekroond

Tot de fijnzinnigheden van het Nederlandse staatsrecht behoort de regel dat een Koning der Nederlanden niet wordt ‘gekroond’ maar ‘ingehuldigd’. Hoewel het staatshoofd volgens officiële documenten wel degelijk regeert ‘bij de Gratie Gods’ werd een kroning al in de 19de eeuw bestempeld als te ‘sacraal’ – te veel als een symbool dat hoorde bij de hechte relatie tussen de roomse kerk en regerende vorsten. Van die geschiedenis wilde de protestantse elite in de noordelijke Nederlanden verre blijven.

Een kroon op het hoofd gezet, door wie dan ook, krijgt koning Willem-Alexander dan ook niet. Dit pronkstuk ligt tijdens de inhuldigingsplechtigheid op de zogenoemde credenstafel, als symbool van soevereiniteit en waardigheid. Ernaast liggen een scepter (staat voor: gezag) en een ‘rijksappel’ (als zinnebeeld voor het Nederlandse grondgebied).

In de Nederlandse Grondwet is de plaats van de inhuldiging vastgelegd: hoofdstad Amsterdam. De dag van troonswisseling begint met ondertekening van de Akte van Abdicatie, in het Koninklijk Paleis op de Dam. Enkele uren later maakt het nieuwe staatshoofd zijn opwachting in de Nieuwe Kerk, waar de leden van de Eerste en Tweede Kamer bijeen zijn in Verenigde Vergadering.

Koning Willem-Alexander zal hier trouw zweren aan de Grondwet. De volksvertegenwoordigers verklaren stuk voor stuk dat zij alle rechten van de Koning zullen beschermen en pal staan voor zijn onschendbaarheid. In deze laatste term ligt de kern besloten van de Nederlandse ‘constitutionele monarchie’, waarbij vorsten opereren onder volledige verantwoordelijkheid van de ministers.

Als kroonprins verschijnt Willem-Alexander bij officiële gelegenheden vaak in militair tenue. Op 30 april zal hij een rokkostuum dragen: de plechtigheid heeft vooral een politiek en geen militair karakter. Over zijn kostuum zal de nieuwe koning de zogenoemde koningsmantel dragen: een gewaad van rood fluweel, met een rand en cape van wit bont (hermelijn).

27 april wordt Koningsdag

In de maanden vóór de opvolging van koningin Juliana, begin 1980, werd volop gespeculeerd over de nieuwe datum voor de jaarlijkse viering van Koninginnedag. Beatrix’ verjaardag, 31 januari, midden in de winter, zou tenslotte niet zo aantrekkelijk zijn voor een volksfeest.

De pas ingehuldigde nieuwe koningin maakte op 30 april 1980 zelf bekend op welke datum Koninginnedag onder haar bewind zou vallen. Zij deed dat in een persoonlijk getinte passage van haar inhuldigingsrede: ‘Lieve Moeder, vandaag is Uw geboortedag. Uit diepe, diepe dankbaarheid voor alles wat wij van U ontvingen, zal deze dag – ook in de toekomst verbonden blijven met Uw wijsheid, Uw medeleven, Uw Moederliefde, want deze dag zal blijven: Koninginnedag.’

Speculaties over de datum kunnen bij deze troonswisseling uitblijven. Vrijwel direct nadat koningin Beatrix gisteravond haar aftreden bekend had gemaakt, maakte de Rijksvoorlichtingsdienst de nieuwe datum bekend, en de aanpassing van de naam: vanaf 2014 geldt de 27ste april, de verjaardag van de nieuwe koning, als een nationale feestdag, met Koningsdag als naam.

Nationale feestdagen worden in Nederland bij Koninklijk Besluit ingesteld. Vijftig jaar lang, tussen 1898 en 1948, viel Koninginnedag op 31 augustus, de verjaardag van koningin Wilhelmina. Sinds 1949 is dit feest op 30 april gevierd.

Overigens zal de eerste Koningsdag volgend jaar op zaterdag 26 april worden gevierd. De 27ste april valt dan op een zondag. Nu al staat vast dat de koninklijke familie dan naar Rijpwetering en Amstelveen zal gaan. Deze Noord-Hollandse plaatsen waren dit jaar al voorbereid op koninklijk bezoek. Dit volgt nu een jaar later.

Waar gaat Beatrix straks wonen?

Kasteel Drakensteyn, in Lage Vuursche (gemeente Baarn), krijgt weer een koninklijke hoofdbewoner – ‘op een zeker moment’ (woorden van de Rijksvoorlichtingsdienst, gisteravond). Nog niet bekend is wanneer dat gebeurt. Als prinses keert Beatrix terug naar de plek waar zij tussen 1963 en 1981 heeft gewoond: het achthoekige huis Drakensteyn, gebouwd op de plek waar al sinds de 14de eeuw een statige hofstede staat. De prinsen Willem-Alexander (1967), Friso (1968) en Constantijn (1969) zijn de eerste twaalf tot veertien jaar van hun leven in de Baarnse bossen opgegroeid.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima blijven vooralsnog wonen in hun villa Eikenhorst in Wassenaar. Later verhuizen zij naar Paleis Huis ten Bosch, de residentie van koningin Beatrix. Dit paleis blijft intussen wel in gebruik voor officiële ontvangsten en bijeenkomsten.

Toen in 2006 bekend werd dat Drakensteyn ingrijpend gerestaureerd zou worden, voedde dit meteen geruchten over een troonswisseling die binnen enkele jaren te verwachten zou zijn.

In 2007 ontstond ophef in de buurt van het koninklijke kasteeltje, toen een nieuw, hoger hekwerk tussen de bomen verrees, met prikkeldraad afgezoomd en voorzien van schijnwerpers. Royaltybladen wisten in die tijd te melden dat de koningin zelf ook had gepleit voor een hek dat minder hoog en opzichtig zou zijn, maar zij zou gezwicht zijn voor de beveiligingsregels die gelden voor leden van het Koninklijk Huis.

Welke titels zullen zij na 30 april voeren?

Willem-Alexander wordt koning en Máxima wordt koningin. ‘Logisch’ is dit niet: prins Claus bleef prins toen prinses Beatrix in 1980 koningin werd. Het is een van de oude gebruiken in adellijke kring: vrouwen volgen wel hun man in titulatuur, maar omgekeerd is dit geen automatisme. Kort na het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima is, zowel in de Tweede Kamer als in diverse media, gedebatteerd over de vraag of Máxima maar beter prinses zou kunnen blijven na de troonsbestijging van haar man. Het zou een daad van emancipatie, een vorm van modernisering van de monarchie zijn. Gisteren bleek dat deze roep niet is gevolgd.

Koningin Beatrix zal vanaf 30 april weer prinses Beatrix zijn. Het is haar eigen keuze. Ze had ook kunnen kiezen voor ‘Koningin-Moeder’: een titel die aan het Nederlandse hof niet meer wordt gebruikt sinds koningin Wilhelmina in 1948 koos voor ‘prinses’, zoals ook haar dochter Juliana in 1980 deed. Wilhelmina’s moeder, Emma (1858-1934), was de laatste Koningin-Moeder in het Nederlandse Koninkrijk.

De oudste dochter van koning Willem-Alexander en koningin Máxima, Amalia, wordt op 30 april Prinses van Oranje. Het is de titel die van oudsher wordt gevoerd door de Nederlandse kroonprins(es).

Door de troonswisseling verandert de formele positie van de kinderen van prinses Margriet. Zij zullen geen deel meer uitmaken van het Koninklijk Huis, wat betekent dat zij niet langer in aanmerking komen voor troonsopvolging en niet meer onder directe ministeriële verantwoordelijkheid vallen. Dit staat los van hun positie als lid van de koninklijke familie; een leven in de schijnwerpers zal voor hen niet voorbij zijn.

En nog meer nieuwe titels en namen

Heel wat Nederlandse instituties zullen na 30 april nieuwe naamborden, briefpapier en visitekaartjes moeten laten maken. Het Kabinet der Koningin, het secretariaat dat de bestuurlijke zaken en taken van het staatshoofd regelt, heet voortaan Kabinet des Konings. De commissarissen van de koningin raken de laatste twee letters van hun ambt kwijt. Vaartuigen van de marine, waarvan de naam nu begint met H.M. (‘Harer Majesteits’) krijgen de Z van Zijner voor hun naam.