Beatrix’ erfenis

Het Koninkrijk bestaat 200 jaar en het staatshoofd wordt 75. Met deze bakens in zicht besloot koningin Beatrix gisteren haar aftreden aan te kondigen en het koningschap over te dragen aan haar oudste zoon, de prins van Oranje. In de Nederlandse staatsrechtelijke traditie nam zij daarmee de enige politieke beslissing waarover zij aan niemand verantwoording is verschuldigd.

Premier Rutte luidde haar gisteren uit in goedgekozen bewoordingen die wij hier van harte onderschrijven: respect en bewondering voor haar betrokkenheid. Ze maakte indruk met haar werklust, professionaliteit, betrokkenheid en discipline, zeker. Ze was er inderdaad, ‘altijd’.

Aan de eisen die de premier toeschreef aan de opvattingen van haar opvolger, Willem-Alexander, voldeed zij ruimschoots. Ze bond de natie samen, vertegenwoordigde haar in het buitenland en moedigde de natie aan. Hoewel de kroonprins met dat laatste vermoedelijk meer aan zichzelf en aan sportcompetities moet hebben gedacht. Beatrix bémoedigde eerder dan dat ze aanmoedigde. Daarbij putte ze uit haar persoonlijk leven, haar relatie met de geëngageerde prins Claus, haar gezin en haar geloof.

Ze hield het ruim drie decennia vol, wat volstrekt uitzonderlijk is in gewone publieke functies. Intussen veranderde de natie om haar heen drastisch. Europese eenwording, de toestroom van minderheden, de internetrevolutie, de opstand der burgers onder Fortuyn, de terreurangst. De politieke conjunctuur werd de laatste tien jaar in toenemende mate instabiel. Haar positie als adviseur van aspirant-premiers en weifelende ministers, haar rol als staatsrechtelijk zwaartepunt voor ongeoefende fractieleiders brokkelde zienderogen af.

Bij de formatie van het eerste kabinet-Rutte was haar rol, en die van haar adviseurs, verzwakt. De formatie van het huidige kabinet verliep rimpelloos geheel buiten haar om. Politiek trok zij de laatste jaren kritiek aan van de PVV, meestal rondom Kerst. Dan legde zij de nadruk op tolerantie, beschaving of respect. Die diende zich ook uit te strekken tot moslims. Ook haar betrokkenheid met het milieu was dan opeens controversieel. Nederland keerde naar binnen, terwijl het staatshoofd internationaal georiënteerd bleef. De roep om een ‘Scandinavisch model’ met een vooral ceremonieel koningschap won de laatste jaren dan ook aan politieke geloofwaardigheid.

Het koningschap was voor haar een historische, haast religieus gewortelde plicht waarmee zij zich volledig identificeerde. Beatrix herstelde in zekere zin ook de rol van de monarchie door het functioneler en afstandelijker te presenteren. Zij koos uiterlijk een sterk symbolische stijl die haar als staatshoofd herkenbaar maakte, in een omgeving die steeds meer op beeld leunde. Ze wist behalve het volk ook de maatschappelijke elite aan zich te binden. Onder meer door zich nadrukkelijk met jonge kunstenaars en wetenschappers te engageren. Een prestatie, na de roerige aanloop naar de inhuldiging en haar destijds controversiële huwelijk.

Publieke controverses in de decennia die volgden, gingen nooit over haar persoon, maar altijd over een ander lid van het Huis van Oranje. Of die nu verborgen microfoontjes van de RVD vermoedde of alsnog buitenechtelijke bloedverwanten onthulde, Beatrix bleef publiekelijk onaangedaan. Daardoor was zij ook in zekere zin een raadsel – wat Beatrix werkelijk vindt of voelt, bleef goed verborgen. Dat gold ook de ramp die prins Friso trof. Zij was ongetwijfeld geslagen met ontzetting, maar bleef in haar officiële rollen onberispelijk. Dat alles droeg bij aan de waardigheid van het ambt, haar neutraliteit, haar verdienste voor de natie en daarmee ook aan haar houdbaarheidsdatum als functionaris.

Als staatshoofd was zij topdiplomaat voor de BV Nederland, bemiddelaar tijdens kabinetsformaties, onvermoeibaar middelpunt van eindeloze series openingen, ontvangsten, uitreikingen en concerten. Symbool van Nederland, een levende band met de vaderlandse geschiedenis. Maar ook een overtuigd Europeaan die zich niet alleen thuis voelde in Duitsland, maar ook in Zuid-Europa. Zij hielp zo de deur openhouden. Maar ook was ze trooster van de natie als er een klap verwerkt moest worden. Bij de aanslag in Apeldoorn zag de natie een staatshoofd dat met één zucht de harten van de geschokte burgers raakte. Zij neemt nu afscheid met een melancholieke glimlach. Ook die wordt begrepen.