Teer herstelt de huidbarrière

Teerzalf heeft een slechte naam. Onterecht, zeggen dermatologen uit Nijmegen. De zalf blijkt niet schadelijk, en herstelt de opperhuid.

Er is alle reden om de vaak verguisde teerzalf en teershampoo te rehabiliteren als effectieve middelen tegen eczeem en andere huidaandoeningen. Teer blijkt de aanmaak van een gezonde hoornlaag op de huid te stimuleren. Dat schreven onderzoekers van het UMC St Radboud dit weekend in het medisch-wetenschappelijke blad The Journal of Clinical Investigation.

„Onze hele afdeling is fan van teer”, zegt onderzoeksleider Joost Schalkwijk aan de telefoon. „Het werkt uitstekend en is heel goedkoop. Teerzalf kost per patiënt nog geen 100 euro per jaar”, zegt Schalkwijk. „Zet dat maar eens af tegen de zogeheten biologicals, medicinale antilichamen die per patiënt honderd tot tweehonderd keer zo duur zijn. Daarnaast zijn er ook mensen die helemaal niet op deze middelen reageren. Teer werkt haast bij iedereen.”

Maar wie wil dat stinkende, donkere goedje op zijn huid smeren, en hoe gevaarlijk is dat wel niet? Teer is een mengsel van meer dan 10.000 verschillende chemische stoffen, waaronder ook kankerverwekkend verbindingen.

Teershampoo tegen roos is midden jaren negentig heel effectief uit de markt verdrongen door een publicatie van toxicologen in het medische blad The Lancet, vertelt Schalkwijk. Daarin lieten de onderzoekers zien dat na één keer haren wassen met teershampoo, enkele kankerverwekkende polycyclische koolwaterstoffen uit de teer meetbaar waren in de urine van proefpersonen. De fabrikant van de gebruikte antiroosshampoo schakelde daarop prompt over op andere ingrediënten uit vrees klanten te verliezen.

Maar de angst voor kanker door medicinale teerproducten is niet terecht, zegt Schalkwijk, die verwijst naar een grootschalige studie van zijn Nijmeegse collega’s van drie jaar geleden. „Onder ruim 13.000 patiënten die gemiddeld een half jaar lang teerzalf hadden gebruikt kwam na 20 jaar niet méér kanker voor dan in de algemene bevolking. Ze zagen ook niet meer huid- en blaaskanker, het soort tumoren dat je zou verwachten bij deze blootstelling. Daaruit volgt de conclusie dat het medicinale gebruik van koolteer veilig is.”

In het nieuwe onderzoek hebben laboratoriumproeven van promovendus Ellen van den Bogaard aangetoond hoe teer zo heilzaam uitwerkt op eczeem. Van den Bogaard werkte met stukjes menselijke huid in kweekbakjes, gemaakt met huidcellen van gezonde vrijwilligers of eczeempatiënten. Hierop kon zij onder gecontroleerde omstandigheden achterhalen wat teerzalf doet met de moleculaire biologie van de cel. De koolwaterstoffen in de teer activeren een receptor in de cellen van de opperhuid, waardoor deze meer van het beschermende filaggrine-eiwit gaan maken. Er vormt zich weer een gezonde hoornlaag.

Filaggrine werd in 2006 ontdekt door een groep internationale onderzoekers als een belangrijke genetische invloed bij het ontstaan van eczeem. Bijna één op tien mensen in Europa heeft een mutatie in dit eiwit. Bij eczeempatiënten blijkt bijna de helft drager van deze mutatie. Mensen die de mutatie zowel van vaderskant als moederskant erven, lijden aan de huidziekte ichthyosis vulgaris. Zij hebben een heel droge schilferige huid, en vrijwel allemaal eczeem.

„Voor de ontdekking van deze mutatie werd eczeem vooral geweten aan een storing in het afweersysteem”, zegt Schalkwijk, „Maar hier bleek voor het eerst de huid zelf de hoofdschuldige van de aandoening. Ons onderzoek verbindt nu de eeuwenoude kennis van teer als geneesmiddel voor huidaandoeningen met de moderne bevindingen van de genetica. Koolteer blijkt het tekort dat sommige mensen hebben aan beschermende barrière-eiwitten in de opperhuid te herstellen. Dit onderzoek vormt een rationele basis voor dermatologen en patiënten om teerzalf weer te omarmen.”

Ook teerzalftherapie bij kinderen die onder de eczeem zitten mag weer uit de motteballen, vindt Schalkwijk. „Zulke hevig jeukende huidaandoeningen bij baby’s en peuters kunnen een heel gezin ontwrichten, omdat niemand meer voldoende nachtrust krijgt. Maar zodra deze kinderen in de teer worden gezet, verdwijnt de jeuk en kan iedereen weer slapen. De zalf werkt ontstekingsremmend en versterkt de natuurlijke barrière van de huid tegen bacteriën en andere ziekteverwekkers. Na twee tot drie weken smeren is de huid weer genezen. Patiënten blijven daarna vaak maandenlang vrij van klachten.”

    • Sander Voormolen