De vis zwemt straks van zoet naar zout

Wereldprimeur: een ecoduct voor vissen. Het is nog maar een plan, maar het enthousiasme is groot. „Het kan véél leuker worden op de Afsluitdijk.”

Artist impression van de door strekdammen omgeven trekvisrivier tussen Waddenzee (links) en IJsselmeer

Er gaan jaren voorbij waarin niemand een rivier in bestaand water wil graven. Nu ligt er een plan om tussen de zoute Waddenzee en het zoete IJsselmeer een rivier voor trekvissen aan te leggen, zes kilometer lang, met doorgang in de Afsluitdijk.

Conclusie van het onderzoek ernaar, verricht in opdracht van het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’, van Rijk en regio: „Het is mogelijk een goed functionerende vismigratierivier aan te leggen ten westen van Kornwerderzand, zonder dat er sprake is van extra zoutbezwaar voor het IJsselmeer. De vismigratierivier is technisch realiseerbaar en heeft duidelijke voordelen voor natuur, recreatie en toerisme, beroepsvisserij, sportvisserij en waterbeheer.” De kosten zijn 70 miljoen euro.

Nergens ter wereld bestaat zoiets, zeggen de initiatiefnemers, onder aanvoering van de Waddenvereniging. Nederland zou er internationaal goed mee kunnen scoren.

Landschapsecoloog Jeroen van Herk: „Het afsluiten van zeearmen verhoogt de veiligheid van bewoners, maar gaat ten koste van de ecologie. Het is interessant hoe wij de gevolgen van afsluiting verzachten. Landen als Japan kijken met ons mee.”

Doel van de rivier is om zeldzaam geworden trekvissen als spiering, houting, paling, fint en zalm de kans te geven heen en weer te zwemmen tussen rivier en zee. Nu zit het IJsselmeer op slot. Ze kunnen het wel verlaten, via spuisluizen in de Afsluitdijk, maar terugkeren is lastig. Van Herk: „Aan het einde van het systeem van de Rijn ligt een keurig afgekitte Afsluitdijk met twee gaten, de sluizen.”

Adviseur Hein Sas, namens het Programma Naar een rijke Waddenzee bij de plannen betrokken: „De Afsluitdijk heeft een zeearm geamputeerd. In die zeearm, de Zuiderzee, werden vroeger enorme hoeveelheden vis gevangen. Vrijwel al die vis is verdwenen.” Dat is ook nadelig voor vogels die vis eten. Van Herk: „Gaat het slecht met de spiering, dan gaat het ook slecht met de zwarte stern.”

Je zou de rivier een ecoduct voor vissen kunnen noemen. Bij eb gaan de deuren van de rivier open en begint het rivierwater naar de Waddenzee te stromen. Bij vloed stroomt zout water via de nieuwe rivier naar binnen. Trekvissen op zee worden aangetrokken door de bestaande lokstroom van de sluizen. „Ze ruiken het zoete water.” Via een tweede, kleinere lokstroom worden de vissen naar de monding van de rivier geleid. Het zoute water stroomt de bochtige rivier in, zodat ook „trage zwemmers” zich gemakkelijk mee kunnen laten voeren én tijd hebben om te wennen aan de overgang naar zoet water.

In plaats van een rivier aanleggen zou je natuurlijk ook de spuisluizen in de Afsluitdijk permanent open kunnen zetten. Maar dan verzilt het IJsselmeer, en dat mag niet. „Het IJsselmeer is onze nationale regenton”, zegt Hein Sas. Het IJsselmeer is een reservoir van zoet water dat bij droogte de landbouw van water moet voorzien en sloten en boezems langs de polders op peil houdt, opdat de kades niet uitdrogen. Daarom ook moet de rivier worden aangelegd in een bekken omringd door strekdammen. Om zo min mogelijk ruimte in te nemen, kronkelt de rivier „als een harmonica”, aldus Sas.

Een alternatief zou zijn trekvissen op te vangen in een bassin en ze regelmatig over te hevelen naar de andere kant van de Afsluitdijk. Maar is dat natuurlijk? En je zou ook vistrappen kunnen bouwen. Maar een kronkelende rivier, legt Van Herk uit, is makkelijker passeerbaar voor de vis.

De nieuwe rivier moet een attractie worden op de Afsluitdijk. De dijk staat bekend als icoon van Hollandse ingenieurskunst, maar veel is er op de dijk doorgaans niet te beleven. Het liefst willen de plannenmakers niet alleen een rivier, maar ook een groot bezoekerscentrum bouwen. Van Herk: „Dit kan een aansprekende toeristische attractie worden.” Sas: „Het kan véél leuker worden op de Afsluitdijk.”

Geld voor de aanleg zou er voldoende moeten zijn. Binnenkort wordt de Afsluitdijk verstevigd om sterkere golven en een hoge zeespiegel te weerstaan. Vooral de noordelijke regio wil méér dan alleen zo’n opknapbeurt voor de dijk die in 1932 werd voltooid.

Er is bovendien een groot Waddenfonds ter compensatie van de toestemming om onder de Waddenzee gas te winnen. Sas: „Als deze rivier niet uit het Waddenfonds kan worden betaald, wat dan wel?”