Jeroen, bedenk goed wat je doet

Eind november al zette Jeroen Dijsselbloem zijn zinnen op de functie van voorzitter van de eurogroep. Maar premier Mark Rutte en diens VVD hadden bedenkingen. Een reconstructie.

Luxembourg Prime Minister and Eurogroup president Jean-Claude Juncker (R) walks with Dutch Finance Minister Jeroen Dijsselbloem (L) before a lunch following a short meeting in his office at the Hotel de Bourgogne in Luxembourg on January 18, 2013. Juncker and his probable successor as head of the Eurogroup are due to review the financial and economic situation in the Euro zone and the preparation of the next meeting of the Eurogroup, to be held on January 21 in Brussels. AFP PHOTO / GEORGES GOBET AFP

1 ‘Waarom ik?’Jeroen Dijsselbloem heeft op zijn werkkamer een gesprek met topambtenaar Hans Vijlbrief. Het is de laatste week van november, en de thesaurier-generaal van het ministerie van Financiën heeft opmerkelijk nieuws uit Brussel: Dijsselbloems naam gaat rond als nieuwe voorzitter van de vergadering van de zeventien Eurolanden. Vijlbrief is enthousiast. Dit is een schitterende kans voor Nederland om invloed te krijgen in Brussel: als voorzitter van de ‘eurogroep’ weet je altijd alles eerder en beter.

Hij waarschuwt Dijsselbloem wel: het is een pittige baan, bovenop zijn al overvolle agenda. „Je reist veel, je wordt vaak gebeld.” Niet voor niets maakt de vertrekkende voorzitter, Jean-Claude Juncker, na acht jaar een uitgeputte indruk. De Luxemburger slaagt er steeds minder in vergaderingen naar zijn hand te zetten.

De eerste vraag van Dijsselbloem verraadt zijn verrassing. „Waarom ik eigenlijk?” Hij is nog geen maand minister en heeft pas drie Europese vergaderingen bijgewoond.

Voorzitter, hij? Eerst moet Dijsselbloem een beetje om de gedachte lachen. Hij voelt zich thuis in Brussel, dat wel. Als dossiervreter geniet hij van de inhoudelijke, technische discussies met zijn ambtgenoten. Maar andere ministers hebben veel meer ervaring, denkt hij. Totdat duidelijk wordt dat die bijna allemaal afvallen: omdat ze financiële steun van de EU krijgen, een lage kredietwaardigheid hebben of door een ander land worden geblokkeerd.

Dijsselbloem is van nature behoedzaam, maar het enthousiasme van zijn topambtenaar is besmettelijk. Hij begint aan de gedachte te wennen.

Mark Rutte heeft bedenkingen. Als Dijsselbloem over de geruchten begint, is de eerste reactie van de premier: „Jeroen, bedenk goed wat je doet.” Kan Dijsselbloem de Nederlandse belangen wel goed behartigen vanuit de neutrale voorzittersstoel? En hoe gaat hij die twee verschrikkelijk drukke banen combineren?

Dijsselbloem belt ook met Diederik Samsom. Hij vertelt de PvdA-leider dat zijn naam in Brussel rondzingt, en dat hij eigenlijk wel wat voor de baan voelt. Hij vraagt: „Ik wil even weten of jij er ook achter staat, als de bal inderdaad mijn kant op komt.” Ja, zegt Samsom.

Ondanks de eerste aarzeling van Rutte, krijgen Samsom en Dijsselbloem de coalitiepartner snel aan boord. Op maandagmiddag 3 december, tijdens het vaste coalitieoverleg op het ministerie van Sociale Zaken, zeggen Rutte en VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra dat ze Dijsselbloems ambities steunen. Ze staan niet te springen, maar als hij écht graag wil, vinden ze het goed. Op één voorwaarde. Als Dijsselbloem de baan krijgt, moet de liberale staatssecretaris Frans Weekers de Nederlandse stoel in de eurogroep gaan bezetten. In theorie zou topambtenaar Vijlbrief dat ook kunnen doen, maar dat vindt Zijlstra geen goed idee. „Ik wil een politicus op die stoel.”

Geen probleem, vinden ze bij de PvdA, hoewel ze niet helemaal snappen waarom de VVD zo’n punt maakt van een Europese rol voor Weekers. Bevestigen de liberalen zo niet het beeld dat de oppositie probeert neer te zetten: met Dijsselbloem als voorzitter kan Nederland straks niet meer streng zijn in Brussel?

Ook bij Buitenlandse Zaken bestaan twijfels, zo hoort de coalitie via de ambtelijke lijn. Over anderhalf jaar treedt er een nieuwe Europese Commissie aan. Mocht Dijsselbloem de prestigieuze baan krijgen, dan maakt Nederland tegen die tijd minder kans op een zware post. Rutte en Dijsselbloem weigeren mee te gaan in die redenering. Ze grijpen liever deze kans, en over anderhalf jaar zien ze wel wat ze binnenhalen in de Commissie. Anders staat Nederland straks helemaal met lege handen.

2 Op weg naar OsloOp 3 december – een paar dagen na het gesprek van Dijsselbloem en Vijlbrief – laat Juncker weten dat hij er binnen twee maanden definitief mee ophoudt. Nu wordt het tijd om Rutte in te zetten, en al snel doet zich een ideale mogelijkheid voor.

Op 10 december vliegt de premier samen met de Duitse bondskanselier Angela Merkel naar Oslo, voor de uitreiking van de Nobelprijzen. Merkels steun is essentieel. Tijdens de vlucht stelt Rutte – in het Duits – voor ook over het voorzitterschap van de eurogroep te praten. Hij noemt de naam van Dijsselbloem niet, maar Merkel doet dat wel. Ze is duidelijk goed voorbereid op het gespreksonderwerp. Een gunstig teken, begrijpt Rutte: zijn minister van Financiën is een serieuze optie. Merkel wil vooral één ding weten: wat voor man is die Dijsselbloem eigenlijk? Is hij een doorzetter, of valt hij om bij de eerste tegenwind?

Haar minister van Financiën Schäuble heeft dan al wat voorwerk gedaan. Hij is goed met Jan Kees de Jager, Dijsselbloems voorganger, en vraagt hem wat voor sociaal-democraat Dijsselbloem eigenlijk is. Een big spender, of een strenge schatkistbewaarder in de Noord-Europese traditie? De Jager stelt Schäuble gerust.

Ook de antwoorden van Rutte bevallen. Op het vliegtuig naar Oslo vertelt Merkel dat ze diezelfde week nog, bij de eerstvolgende eurotop, zal praten met de Franse president François Hollande en met Herman Van Rompuy, de voorzitter van de Europese Raad. Als Rutte later contact zoekt met Van Rompuy om te horen hoe dat driehoeksoverleg is afgelopen, is er weer goed nieuws: de Belg wil met Dijsselbloem praten, en zal ondertussen onderzoeken of er buiten de Frans-Duitse as draagvlak is voor de Nederlander.

3 DoorgezaagdHet is inmiddels eind december, en Dijsselbloem komt nu ook zelf in actie. Ineens komt het goed uit dat er al een reeks kennismakingsgesprekken met zijn Europese collega’s was gepland. Maar er is nu wel haast. Zijn ambtenaren bellen naar de Europese hoofdsteden: kan de minister eerder komen? In de meeste gevallen lukt dat, en zo reist Dijsselbloem binnen tien dagen van Rome naar Parijs naar Madrid naar Luxemburg naar Brussel. Het onderwerp is zo gevoelig dat de gesprekken tête-à-tête zijn.

De Italiaan Vittorio Grilli geeft Dijsselbloem zijn stem. Rome is binnen.

Dan volgt Parijs. Met Pierre Moscovici duurt het gesprek drie kwartier – dat is lang voor dit soort ontmoetingen. Dijsselbloem weet dat het lastig wordt. Dat Moscovici de baan het liefst zelf zou willen, is in Brussel geen geheim.

De Fransman zaagt Dijsselbloem door over de tegenstellingen tussen noordelijke en zuidelijke eurolanden: hoe denkt de potentiële voorzitter die te overbruggen? Frankrijk is altijd bang dat Nederland een lakei van de strenge Duitsers is. Wat is Dijsselbloems visie eigenlijk? Een opmerkelijke vraag, want de Franse socialist en de Nederlandse sociaal-democraat zijn politieke geestverwanten. Ondanks de overhoring gaat Dijsselbloem met een goed gevoel weg. Hij denkt dat hij Moscovici van zijn geschiktheid heeft overtuigd.

In Madrid is het gesprek lastiger. No offense, zegt minister Luis de Guindos, je bent een goede vent, maar wij kunnen niet voor je stemmen. Madrid is ontstemd dat zij niet naar de post mag meedingen. Toch eindigt het gesprek positief: de benoeming blokkeren doet Spanje ook niet.

Na het charmeoffensief is de stemming op Financiën er een van tevredenheid. De prijs lijkt binnen.

En dan valt de Frankfurter Allgemeine Zeitung van 16 januari op de mat.

Grote schrik bij de ambtenaren: in een interview pleit Moscovici niet alleen voor uitstel van de benoeming, en passant bekritiseert hij Dijsselbloem. De Fransman vindt diens „visie” ontoereikend.

„Ai”, sms’t een ambtenaar naar zijn collega. Wat is hier gebeurd? Had de minister het verkeerd aangevoeld? Vooral het pleidooi voor uitstel is gevaarlijk. In Brussel leidt dat vaak tot een onbeheersbare dynamiek. Zoiets mag nu niet gebeuren, de reputatieschade voor Dijsselbloem en Nederland zou in dit late stadium groot zijn.

Gelukkig heeft de vertrekkende Juncker al iets bedacht voor dit soort obstakels. Hij heeft een ultimatum gesteld: kandidaten moeten zich voor vrijdagmiddag 18 januari publiekelijk melden. Zo wordt Frankrijk effectief geneutraliseerd. Moscovici denkt er niet aan openlijk te solliciteren.

De maandag daarna is de benoeming een feit. Dijsselbloem is voorzitter van de Eurogroep.

4 ChefsacheNederland kan tevreden zijn. Maar de twee vragen van premier Rutte blijven boven de markt hangen. Eén: hoe gaat de minister van Financiën die twee banen combineren? En twee: wat is straks de rolverdeling tussen Dijsselbloem en zijn adjudant Weekers? Harde afspraken zijn daar niet over gemaakt: de coalitiepartners willen eerst eens zien hoe het loopt. Maar achter de schermen is Dijsselbloem resoluut: hij wil zelf alle debatten blijven doen in de Tweede Kamer. Het Nederlandse begrotingsbeleid blijft ook Chefsache. Bij de VVD leeft de gedachte dat Dijsselbloem het vanzelf zo druk krijgt, dat Weekers toch een grotere rol zal krijgen. Dan zitten de liberalen dichter bij het vuur.

De werklast denkt Dijsselbloem wel aan te te kunnen. Hij heeft alles eens op een rijtje gezet. Naar Brussel moet hij als minister toch al. Veel van de overleggen die er nu bijkomen kunnen per telefoon. En hij krijgt vanuit Brussel de ondersteuning van een klein maar geolied apparaat. Tegen naaste collega’s heeft Dijsselbloem gezegd: „Mijn eerste twee weken waren razend druk, en toen stond ik na afloop nog steeds op mijn benen. Dan kan ik het de komende tweeënhalf jaar ook wel aan.”

En de twee belangen die Dijsselbloem straks – als voorzitter én als afgevaardigde van Nederland – vertegenwoordigt? De VVD ziet wel wat gevaren, maar bij de PvdA hebben ze nauwelijks zorgen. Brussel draait nu eenmaal om compromissen, en het enige verschil is dat Dijsselbloem die compromissen straks niet alleen verdedigt, maar ook tot stand brengt. Een ingewijde: „De twee petten passen precies op elkaar.”

    • Derk Stokmans
    • Thijs Niemantsverdriet