Protestnatie Z-Afrika is weer ontwaakt

In Sasolburg vielen deze week vier doden bij rellen over corrupte ANC’ers. De woede over ongelijkheid groeit, elk jaar zijn er meer grote protesten.

NOT FOR RESALE ZAMDELA/SASOLBURG - 20130123 - Twee inwoners van Zamdela passeren een uitgebrande Toyota Corolla en een huis met de graffiti tekst "To hell with Parys". In Zamdela zijn twee vooarafgaande dagen heftige rellen uitgebroken, uit protest tegen de samenvoeging van Sasolburg en Parys. De uitgebrande auto was eigendom van Johannes Mnisi. Tijdens de protesten verloor hij vier auto's. Photo: Bram Lammers NOT FOR RESALE. COPYRIGHT BRAM LAMMERS PHOTOGRAPHY BRAM LAMMERS

Toen de vierde auto in de fik werd gezet wierp Johannes Mnisi zich tussen de rellende massa en zijn garage. Achter de roldeur stond zijn grijze Mercedes ML350. Zijn oude Toyota Corolla en Volkswagen Golf had hij niet kunnen redden. En zijn winkel met chips, ijs en frisdrank bij het pompstation was leeg geplunderd. Maar voor zijn dierbaarste bezit wilde hij niet wijken.

De straten van de township Zamdela bij het industriestadje Sasolburg zien eruit als een oorlogszone. Tussen uitgebrande autowrakken ligt een smeulend matras en een uit de grond gerukte telefooncel. Er vielen deze week vier doden toen een plunderende massa door de town-ship trok en in confrontatie kwam met de politie. Garagehouder en winkelier Mnisi herkende een raddraaier en smeekte hem te stoppen.

Protestnatie Zuid-Afrika is weer ontwaakt. Voor even leek de rust weergekeerd tijdens de zomervakantie in januari. De maanden daarvoor werd het nieuws gedomineerd door demonstraties en wilde stakingen, na het bloedbad in augustus in Marikana, waar de politie 34 stakende mijnwerkers doodschoot. Politici riepen aan het einde van het jaar op tot bezinning en even leek het land hieraan gehoor te geven.

Maar Zuid-Afrika is een rusteloze natie vol frustratie over de groeiende kloof tussen arm en rijk. Vol woede over politici die beloven het leven van de miljoenen armen te verbeteren, maar vooral aan zichzelf lijken te denken. De onvrede neemt jaarlijks toe. Het Zuid-Afrikaanse onderzoeksbureau Municipal IQ telde afgelopen jaar 173 grote protesten, twee keer meer dan een jaar eerder.

De woede komt vooral op lokaal niveau tot uitbarsting, zoals in township Zamdela. De patronagenetwerken die bestaan aan de top, waar ANC-aanhangers worden beloond met geld, macht en zakendeals, bestaan ook in provincies en gemeentes.

„De bom barstte omdat niemand naar ons luistert,” zegt de werkloze Sam Mthembu in Sasolburg. In een kraakhelder overhemd slalomt hij tussen verbrande autobanden door. Mthembu is voorzitter van een groep die de ‘Bezorgde inwoners van Metsimaholo’ heet, genoemd naar de gemeente waar de township ligt.

Het was zijn organisatie die deze week een bijeenkomst belegde waarna er rellen uitbraken. In het lokale stadion bespraken burgers de geplande fusie van de gemeente Metsimaholo met de gemeente Ngwathe. „Ngwathe wordt geplaagd door nepotisme”, zegt Mthembu. „Onze politici zijn ook corrupt, maar in Ngwathe is het erger omdat de premier van onze provincie Vrijstaat uit deze gemeente komt. Veel van zijn familieleden hebben een baan bij de gemeente.”

Mthembu kijkt naar de fabrieken die naast de township liggen. Sasolburg werd in de jaren vijftig gesticht als vestigingsplaats van Sasol, de Suid-Afrikaanse Steenkool-, Olie- en Gasmaatskappy rond de kolenmijnen. Nog steeds is Sasol er de grootste werkgever, maar 43 procent van de township is werkloos. „De premier wil ons fuseren met zijn geboorteplaats omdat wij de fabriek hebben. Zo kan zijn gemeente rijker worden. Dat willen we niet.”

Hij wilde geen geweld. Maar de premier kwam niet opdagen om met de bevolking te praten. „Daarom werd het anarchie.” Het bloedbad in Marikana lijkt geen afschrikkende werking te hebben gehad. „Het heeft Zuid-Afrikanen wellicht juist het gevoel gegeven dat demonsteren werkt”, zegt politiek analist William Gumede.

Het ANC stevent af op een belangrijke tijd. Volgend jaar zijn er verkiezingen. Zuma heeft beloofd de corruptie aan te pakken, maar daar is weinig vertrouwen in. Terwijl het onderzoek naar de verbouwing van zijn villa in Nkandla met overheidsgeld nog loopt, lijkt een met Zuma bevriende zakenman een groot overheidscontract van een miljard euro te hebben gekregen voor de plaatsing van elektriciteitsmeters. En hij was niet de beste of goedkoopste kandidaat.

En tijdens een galadiner deze maand, beloofde Zuma dat iedereen die het ANC steunt, beloond zal worden. Dit schoot de oppositie in het verkeerde keelgat. Maar volgens het ANC was het geen oproep tot corruptie. Het is een Afrikaanse traditie om vrienden te bedanken.

Mede hierom hebben veel Zuid-Afrikanen hun hoop gevestigd op de nieuwe nummer twee van het ANC, Cyril Ramaphosa. Hij moet zijn schouders gaan zetten onder het Nationaal Ontwikkelingsplan, dat moet zorgen voor meer banen, water en elektriciteit. Ramaphosa moet de band van het ANC met de bevolking herstellen. De voormalige kroonprins van Mandela wordt gezien als goede onderhandelaar en strateeg door zijn rol in de onderhandelingen met het apartheidsregime en zijn werk als oud-vakbondsleider.

Maar hij is ook een rijke zakenman, waarmee hij de schijn tegen heeft. Want hoe snapt een miljonair wat arme Zuid-Afrikanen dagelijks doormaken? Bovendien is Ramaphosa maar één man, schrijft commentator Richard Calland in de krant Mail & Guardian. „Kan hij het systeem veranderen? Is er nog een weg terug?”

Dat is ook wat garagehouder en winkelier Mnisi wil weten. „Kunnen we terug naar het ANC van Mandela waarbij er naar ons wordt geluisterd?” Een bulldozer van de gemeente drukt zijn uitgebrande Volkswagen en Toyota van de weg. Zijn Mercedes wist hij te redden. „Waarom pak jij mij en niet de ANC’ers waar je boos op bent?”, zei hij tegen een verwilderde demonstrant. „Ik heb voor mijn rijkdom gewerkt.” De demonstranten draaiden zich om en zetten iets verderop een busje van de gemeente in de fik.