Consumptie is een grotere kwestie dan overbevolking

Op het tegengaan van overbevolking rust geen taboe. Kijk maar eens in mijn boekenkast, schrijft Ton van Rietbergen.

Praten over overbevolking is taboe, stelt onderzoeker Pieter Pauw (Opinie, 17 januari). Daarna stelt hij dat dit dom is, omdat overbevolking de kern van het milieuprobleem vormt en eenvoudig is op te lossen. Hij onderbouwt deze boude stellingen met de constatering dat niemand ageerde tegen de uitspraak van president Poetin van Rusland dat een modelgezin drie kinderen telt en dat hij het derde kind flink zal subsidiëren.

Om met de eerste stelling te beginnen: waarom puilt mijn boekenkast dan zo uit met allerhande studies over mogelijkheden tot geboortebeperking, en waarom hebben de Verenigde Naties er een speciale afdeling voor? Ook is het Pauw blijkbaar ontgaan dat China al zo’n dertig jaar een stringente eenkindpolitiek voert.

Bovendien komt zijn observatie op een wat vreemd moment. De meest recente berekeningen tonen voor het eerst dat de wereldbevolking niet maar eindeloos zal doorgroeien, maar een maximum zal bereiken van ongeveer 9 miljard mensen. Toegegeven, dat is nog steeds erg veel – al zijn de meeste deskundigen het erover eens dat die 9 miljard mensen in principe te voeden zijn. Dat honger niet het belangrijkste probleem meer is, blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat vergrijzing inmiddels ook in de armste landen een van de grootste bedreigingen vormt. Ook in die landen is de gemiddelde levensverwachting inmiddels opgelopen tot zestig jaar.

Zijn tweede stelling is al even discutabel. De meeste milieudeskundigen zien de immer toenemende welvaart als een veel grotere bedreiging voor het milieu dan de groei van de bevolking. De wereldbevolking zal tot 2075 naar verwachting met een factor 1,4 toenemen en dan stabiliseren, terwijl de materiële welvaart zich minimaal zal verdrievoudigen. Op het terugdringen van de consumptie rust een groter taboe dan op het terugdringen van de bevolking.

Ook de derde stelling van Pauw, dat het voeren van bevolkingsbeleid relatief eenvoudig is, deugt niet. Zo slaagt de regering van Singapore er maar niet in om het aantal geboortes te laten oplopen, ondanks alle gesubsidieerde romantische boottochtjes. Zonder migratie zal het land krimpen, net als Japan.

Het terugdringen van het aantal geboortes is evenmin een eenvoudige zaak. Een dergelijk beleid kan niet zonder bredere inkadering in het sociaal-economisch beleid van een land. Twee zaken zijn hierbij cruciaal. In de eerste plaats: de opleidingsgraad van meisjes. Elk jaar meer onderwijs geven aan meisjes laat het geboorteaantal dalen. Paradoxaal genoeg doet ook een daling van de kindersterfte, het centrale doel van Serious Request, het aantal kinderen per vrouw dalen. Als mensen zien dat er minder sterfte onder kinderen is, nemen ze minder kinderen.

Op deze manier is het gemiddeld aantal kinderen per vrouw in Azië razendsnel gedaald. Kende Azië in 1950 nog gemiddeld zes kinderen per vrouw, inmiddels is dit gedaald tot rond de twee. Ook in Afrika zien we in dezelfde periode een aanzienlijke daling, van 6,5 kinderen per vrouw tot vier nu.

Ten slotte is het een lachertje om het betoog op te hangen aan Rusland. In de eerste plaats omdat eenieder weet dat commentaar leveren op de Russische dictator niet veel zoden aan de dijk zet. Nog belangrijker is dat er juist in Rusland niet echt sprake is van een overdreven bevolkingsgroei. Sterker nog – tot 2050 zal de Russische bevolking maar liefst met 44 miljoen mensen afnemen. Tot 2300 komt hier nog eens een afname van 22 miljoen mensen overheen.

Het is geen wonder dat Poetin zich zorgen maakt. Zijn wereldrijk verdampt onder zijn handen. Anders dan Pauw denkt, zal een subsidie hem niet helpen.

Ton van Rietbergen is economisch geograaf aan de Universiteit Utrecht.

    • Ton van Rietbergen