Schande! Sneakers van roggevel

Rayfish.com verzon een ontwerpwedstrijd, waarbij de winnende print op een sportschoen werd gedrukt. Kunsthoaxes zijn een trend.

Het begint in mei 2012 met een sneakerwedstrijd. ‘Ontwerp je eigen sportschoenen’, meldt de site Rayfish.com. Het winnend ontwerp zal worden gekweekt op een genetisch gemodificeerde pijlstaartrog.

De sneakers gaan 1.350 euro per paar kosten. Tienduizend mensen doen mee en er verschijnen overal artikelen, onder meer in Wired, Bright, en De Telegraaf en Gizmodo.

Maar kan het eigenlijk wel? Kun je roggen genetisch zo manipuleren dat er patronen op hun huid ontstaan? Er ontstaat twijfel. Blogs claimen van niet. Maar dierenactivisten sturen dreigmails aan Rayfish.com en zetten in augustus 2012 een filmpje online waarop ze beweren ingebroken te hebben bij het bedrijf, waarna de roggen zijn vrijgelaten in open zee.

Alles was verzonnen, bleek vorige week. Rayfish.com maakte bekend dat er een Nederlandse stichting achter het project zit: Next Nature Network van kunstenaars Koert van Mensvoort, Ton Meijdam en Floris Kaayk, die onderzoeken hoe nieuwe technologie een ander soort natuur veroorzaakt.

Zij waren het die de dierenactivisten speelden, zij bedachten het hele scenario. „Zo kun je nieuwe technologieën bespreekbaar maken en de ethiek onder ogen zien voor de technologie beschikbaar is”, zegt Van Mensvoort, tevens wetenschapper aan de TU Eindhoven.

Hoaxes heten ze, dergelijke projecten. Een broodje aap-verhaal. De kunstenaars achter het Rayfish-project hebben het vaker gedaan. Neem Human Birdwings van ‘Jarno Smeets’. Hij claimde te kunnen vliegen met zelfgemaakte vleugels en trok er internationaal de aandacht mee. In De Wereld Draait Door onthulde hij zijn ware identiteit: kunstenaar Floris Kaayk, dezelfde als van Rayfish.com. Kaayk werkte acht maanden als filmmaker, animator en onderzoeker aan de vliegende man. Vliegen deed hij nooit, maar zijn presentatie was zo overtuigend dat die wereldwijd serieus werd genomen.

Een ander voorbeeld is het werk van de Amerikaanse kunstenaarsgroep The Yes Men van Andy Bichlbaum en Mike Bonanno. Zij doen zich voor als representanten van multinationals en geven choquerende presentaties waarmee ze de bedrijven die ze ‘vertegenwoordigen’ te kakken zetten en dat laten filmen. Van dit materiaal produceren ze documentaires die wereldwijd worden gedistribueerd. De werkwijze is aannemelijk: juiste kleding, passend jargon, de juiste (fake) websites.

Zo vertelde Bichlbaum op BBC News als woordvoerder van Dow Chemical dat het bedrijf eindelijk had besloten compensatiegeld uit te keren aan de duizenden slachtoffers van het beruchte ongeluk in Bophal, India, ten gevolge van een gaslek. Tot Dow Chemical het bericht zelf ontkrachtte, was het urenlang wereldnieuws. Het werk van de Yes Men wordt inmiddels in een internationale kunstcontext gepresenteerd.

De kunst-hoaxes zijn zo populair, dat er zelfs een art hoax museum bestaat; The Museum of Hoaxes in Californië in de VS. Op de site van het museum kun je lezen over het tentoonstellen van het oor van Van Gogh, of van een door een aap gemaakt schilderij dat door vooraanstaande critici als topkunstwerk wordt herkend.

Flauw misschien, op het eerste gezicht, maar in veel gevallen zijn ze gekoppeld aan een activistisch doel. De website van multimediakunstenaar Joey Skaggs, The art of Prank, biedt daarvan mooie voorbeelden. Een van zijn historische pranks (uit 1976) bestond uit een advertentie voor een hondenbordeel. Voor 50 dollar kon je je hond laten bevredigen door een bordeelhond. Onder de telefoontjes die daarop volgden, alle door Skaggs vastgelegd, waren minstens net zo veel bestialiteitenliefhebbers als hondeneigenaren.

ABC News meldde zich voor een item op televisie en Skaggs creëerde een ware performance met acteurs en honden, inclusief fake dierenarts en een lezing over copulatietechnieken bij honden. Het item, later bekroond met een Emmy Award, leidde tot veel verontwaardiging; de dierenpooier mishandelde onschuldige honden en verdiende er ook nog aan. Skaggs onthulde op televisie dat het ging om een art prank maar niet iedereen geloofde dat.

Er rest eigenlijk maar één vraag: waarom? Het pijlstaartrog-gymschoenenproject, de vliegende man: ze leren ons dat wat wij zien als de werkelijkheid, nader moet worden bekeken.

    • Ine Poppe