De inkaderfout

‘Hé, de vuilnisbak is vol!’ Of: „Schat, het zou vreselijk lief van je zijn als je de vuilnisbak nog even snel kan legen.” C’est le ton qui fait la musique, de toon maakt de muziek. Het is precies dezelfde situatie, maar de ene keer wordt ze heel anders voorgesteld dan de andere keer. Het is maar hoe ze wordt voorgesteld. In het jargon van de psychologen heet dat framing – inkaderen.

Framing betekent: we reageren verschillend op precies dezelfde situatie, afhankelijk van de manier waarop die ons wordt voorgesteld. Daniel Kahneman, die in 2002 de Nobelprijs voor economie kreeg, en zijn collega Amos Tversky hielden in de jaren tachtig een enquête, waarbij ze de mensen twee mogelijke strategieën ter bestrijding van een epidemie voorlegden. Daarbij stond het leven van 600 mensen op het spel. „Bij mogelijkheid A wordt het leven van 200 personen gered.” „Mogelijkheid B leidt er met een waarschijnlijkheid van 33 procent toe dat alle 600 personen worden gered en met een waarschijnlijkheid van 66 procent dat niemand wordt gered.” Hoewel de mogelijkheden A en B gelijk zijn (de verwachting ligt bij 200 geredde mensen), koos de meerderheid van de ondervraagden voor mogelijkheid A, vrij naar het motto: liever één vogel in de hand dan tien in de lucht.

Pas echt interessant werd het toen precies diezelfde mogelijkheden simpelweg anders werden geformuleerd. „Mogelijkheid A doodt 400 personen.” „Mogelijkheid B leidt er met een waarschijnlijkheid van 33 procent toe dat niemand sterft en met een waarschijnlijkheid van 66 procent dat alle 600 mensen sterven.” Nu koos nog maar een kleine minderheid van de ondervraagden voor A en de meerderheid voor B. Dus precies het omgekeerde als bij de eerste enquête. Al naar gelang de manier waarop de situatie in taal werd weergegeven – redden tegenover sterven – namen de ondervraagden heel andere besluiten terwijl de situatie identiek bleef.

Mooipraterij is een bijzonder gebruikelijke vorm van framing. Dalende aandelenkoersen worden als ‘correctie’ aangeduid. Een te hoog bedrag voor een aankoop als ‘goodwill’. In elke managerscursus leren we dat een probleem geen ‘probleem’ is, maar een ‘kans’. Een ontslagen manager is iemand die zijn leven ‘een nieuwe richting geeft’. Een gelukte noodlanding, bijvoorbeeld die op de Hudson in New York, wordt gevierd als een ‘triomf van de aviatiek’. (Zou geen noodlanding niet eerder een triomf zijn geweest?)

Heb je wel eens een folder voor een financieel product wat nader bekeken? Vaak wordt daarin de performance van de laatste jaren afgebeeld. Hoeveel jaar worden er opgenomen? Zoveel dat er een zo fraai mogelijke opwaartse curve ontstaat. Ook dat is inkaderen.

We gehoorzamen ook aan de regels van framing als we onze aandacht op één of slechts enkele aspecten van het geheel vestigen. Bij het kopen van een tweedehands auto concentreren we ons op de kilometerstand, maar niet op de motor, de remmen of het interieur. Het besluit over te gaan tot kopen wordt dus door de kilometerstand bepaald. Dat is alleen maar natuurlijk, omdat we nooit alle aspecten in hun geheel in ogenschouw kunnen nemen. Met een ander kader hadden we misschien een ander besluit genomen.

Auteurs maken heel bewust gebruik van framing. Een misdaadroman zou vervelend worden als de moord stap voor stap werd beschreven zoals hij zich heeft afgespeeld. Dat zou geen misdaadroman opleveren, maar een wetenschappelijk boek. Hoewel het hele verhaal aan het slot uiteindelijk is verteld, kan het alleen maar door framing spannend worden.

Conclusie: wees je zich ervan bewust dat je zonder framing niets kunt weergeven, en iedere toedracht, of je het nu van een goede vriend hoort of in een serieuze krant leest, onderworpen is aan framing. Ook deze column.

De Zwitser Rolf Dobelli schreef het boek De kunst van het heldere denken. 52 denkfouten die u beter aan anderen kunt overlaten.