Zo zou 'Sasja' niet schrijven

De Russische activist Aleksandr Dolmatov stierf vorige week in detentie in Rotterdam. Door zijn afscheidsbrief denkt zijn moeder dat er meer aan de hand is dan zelfmoord.

Koroljov. Pianolerares Ljoedmila Doronina (60) verstopt haar mobieltje in een kast. Zo kan de Russische geheime dienst, hoopt ze, niet meeluisteren bij het gesprek over haar zoon Aleksandr Dolmatov, de naar Nederland gevluchte activist die vorige week donderdag stierf in Rotterdam. „Ik heb het kostbaarste dat ik had toevertrouwd aan Nederland, en Nederland heeft hem niet behoed”, zegt ze huilend, gezeten op de bedbank.

Hij pleegde zelfmoord, in het uitzetcentrum voor asielzoekers in Rotterdam. Dolmatovs moeder en zijn vrienden geloven niet dat het een zelfverkozen dood was. Daar hebben ze reden toe. Ook Dolmatovs Nederlandse advocaat heeft veel vragen over wat er is gebeurd.

In juni vorig jaar vluchtte Aleksandr Dolmatov (35) naar Nederland. In de jaren ervoor was de ingenieur regelmatig aanwezig bij demonstraties.

Bij het protest tegen de herverkiezing van president Poetin in mei, raakten honderden betogers, onder wie Dolmatov, slaags met de oproerpolitie. Kort erna viel de politie binnen en nam een computer in beslag. Hij was niet thuis. Tegen vrienden had Dolmatov eerder al gezegd te worden lastiggevallen door mannen van de veiligheidsdienst. Hij dook onder en vluchtte via Kiev naar Nederland. Daar vroeg hij asiel aan, wat hem deze maand werd geweigerd.

Maar die afwijzing, denken moeder en vrienden, is niet de aanleiding geweest voor zijn zelfmoord. Hij leek eerder al ergens van te zijn geschrokken. Toen kwam zijn afscheidsbrief, ingescand door de advocaat.

Misschien is Dolmatov kapotgegaan aan de asielprocedure, hij zou niet de eerste zijn. Misschien is er heel iets anders gebeurd. Maar de brief veroorzaakt andere angst.

Het eerste blaadje, dat is hij, duidelijk, zegt Aleksandrs moeder. „Mamma’tje, mamma’tjelief, dat is Sasja. Zo praatte hij. De hele eerste bladzijde is zijn stijl.”

Maar op de blaadjes erna staan zinnen hij nooit zou opschrijven. Een zin als: ‘Het leven in Rusland is beter dan waar dan ook’. „Dat vond Sasja juist helemaal niet. Hij was een patriot, maar hij streed voor een beter, een ander Rusland.” Het zijn zinnen die doen denken aan zelfbeschuldigingen zoals die in de Sovjettijd uit arrestanten werden geperst.

In de zin ‘Als het mogelijk is, laat mijn lichaam dan naar Rusland sturen’, staat Rusland verkeerd geschreven. Doronina kan zich niet voorstellen dat haar zoon zo’n fout zou maken. „Rusland was zo belangrijk voor hem. Hij was erg bezig met waar het met het land naar toe moest. Als kind haalde hij tienen voor zijn opstellen. Ik denk dat hij een teken heeft willen geven, of dit heeft geschreven onder invloed van iets of iemand.”

Aleksandr had een gevoelig karakter, maar geen psychische problemen, zeggen zijn moeder en vrienden. Zij uiten het vermoeden dat Russische geheime agenten hem in Nederland hebben opgespoord en onder druk gezet.

Het zou een heldere waarschuwing zijn aan alle activistische Russen die het land willen verlaten: wie het waagt, wordt van landverraad beschuldigd. Daar is onlangs een strengere wet tegen aangenomen.

Dolmatov werkte op een raketbouwfabriek, als leidinggevende op een lasafdeling. Hij kende volgens zijn vrienden geen staatsgeheimen.

Meerdere keren was hij al in Nederland op vakantie geweest. In zijn huis ligt nog een Nederlandse cursus. Het beviel hem in Holland. Hij bezocht graag orgelconcerten, vertelt zijn moeder. Ze belden heel vaak.

Volgens degenen die in die laatste weken contact met hem hadden – ook volgens zijn Nederlandse advocaat Marq Wijngaarden – is er iets met Aleksandr gebeurd nog voordat hij de asielafwijzing kreeg, waartegen zijn advocaat in beroep ging. Het leek alsof hij zich bedreigd voelde. Ook de advocaat kreeg hem niet meer te pakken. Van de beroepsprocedure heeft Dolmatov mogelijk niet meer geweten.

Staatssecretaris Teeven heeft een onderzoek laten instellen. De kwestie ligt extra gevoelig omdat dit jaar ook het Nederland-Ruslandjaar begint, een jaar vol evenementen om de wederzijdse betrekkingen te versterken.

    • Thalia Verkade