Wat gaat Dijsselbloem doen? - en drie andere vragen over voorzitterschap

Foto EPA / Nicolas Bouvy

Vandaag werd Jeroen Dijsselbloem na lang speculeren definitief verkozen tot voorzitter van de eurogroep. Zijn naam ging al langer rond en toen Frankrijk zijn bezwaren liet vallen, was hij de enige kandidaat. Wat doet Dijsselbloem eigenlijk op die plek en wat hebben wij eraan? Vier vragen en antwoorden over onze nieuwe eurogroepvoorzitter.

1. Waarom is Dijsselbloem geschikt?

In de eerste plaats gaat het niet alleen om Dijsselbloem zelf, maar om Nederland. De eurolanden wilden graag een voorzitter uit een van de landen met een triple A-status, de hoogste status die een land kan krijgen van de kredietbeoordelaars. Nederland voldoet aan die eis. Bovendien hebben de lidstaten liever een klein landje dat de voorzitter levert.

En dan Dijsselbloem. Eigenlijk was hij lang een beetje tweede keus. De Duitse minister Schäuble of de Fransman Moscovici waren eerst kanshebbers. Maar lidstaten wilden liever iemand uit een klein land, met inhoudelijke ervaring. Iemand die verbindt. Steeds meer kanshebbers vielen af - niet specialistisch genoeg, geen goed cv, wekten te veel irritatie op, of uit landen die steun van Europa krijgen en de functie daarom niet kunnen uitvoeren.

Over bleven Dijsselbloem en de Finse premier Katainen. De voorkeur ging uit naar Katainen, omdat die ervaren was, maar hij wilde niet. Toen was er alleen nog Dijsselbloem. Een verrassing die niemand echt zag aankomen, want Nederland kwam niet eerder in beeld en Dijsselbloem zit nog niet zo lang op zijn post.

Maar Dijsselbloem is ook zeker geen laatste keus. Duitsland is al sinds het begin pleitbezorger van Dijsselbloem, en de kranten daar zeiden al weken dat hij het zou worden. Frankrijk was lang tegen zijn benoeming, terwijl de socialistische minister van Economische Zaken Moscovici graag een sociaal-democraat op die positie zag. Maar dat kwam vooral omdat hij zelf voorzitter van de eurogroep wilde zijn en bang was dat Nederland ‘te Duits’ zou zijn. De Fransen wilden graag een topfunctie in Europa, maar hebben zich hier nu bij neergelegd.

Dijsselbloem doet het beter in Europa dan zijn voorganger Jan Kees de Jager. Dijsselbloems standpunten zijn weinig anders en ook hij stelt zich hard op rond het financiële beleid van zuidelijke landen in Europa, maar zijn stijl is heel anders, zeiden betrokkenen toen de geruchten over zijn benoeming half december opstaken in de krant:

“De Jager was een drammer. Die sprong op een kar en kwam er nooit vanaf. Hij was alleen in zijn eigen mening geïnteresseerd en irriteerde velen door constant hetzelfde te roepen. Dijsselbloem opereert anders. Hij is vriendelijk. Luistert. Heeft oog voor het geheel. Daardoor maakt hij het Nederlandse punt sterker dan zijn voorganger: hém moet je serieus nemen. En na een robbertje vechten wil je met hem wél een biertje drinken.”

Dijsselbloem krijgt respect, maar is niet soft. Hij loopt al bijna twintig jaar op het Binnenhof en kent zijn weg in de politiek, was eerder vicefractievoorzitter voor de PvdA en is “loyaal en dienstbaar”, schreef nrc.next 10 januari. Twaalf jaar ervaring als Kamerlid in velerlei gebieden, schreef mee aan verkiezingsprogramma’s, maar zorgt, zo schreven buitenlandse media, niet voor grote opschudding. In zijn eigen partij was hij door wat rechtsere standpunten wel eens omstreden, maar hij zorgde nooit voor problemen naar buiten toe en bleef geliefd. En als we PvdA’er Lea Bouwmeester moeten geloven, is hij ook nog eens goed in salsadansen.

Slim, zakelijk en niet te veel in de schijnwerpers, zonder kleurloos te zijn - perfect voor de voorzitter van de eurogroep. De Financial Times vatte het misschien wel het beste samen:

“Als Dijsselbloem de positie krijgt, komt dat vooral doordat hij op het juiste moment de juiste partij van het juiste land vertegenwoordigt.”

2. Wat is die eurogroep eigenlijk?

De invloedrijke eurogroep wordt gevormd door de ministers van Financiën van de zeventien landen die de euro hebben ingevoerd. Maandelijks komen ze bij elkaar om het financiële beleid binnen de eurozone te bespreken en vorm te geven.

De groep begon in 2005 wat informeel, maar sinds het begin van de economische crisis in 2008 wordt in dit overlegorgaan besloten welke landen steun moeten krijgen en hoe. De eurogroep is in de loop van de eurocrisis steeds belangrijker geworden.

De voorzitter vervult daarbij vanzelfsprekend een centrale functie. Hij bepaalt de agenda van de ministersvergaderingen en heeft veel inside information. Alle vergaderingen kosten ook veel vooroverleg en onderzoek. Een baan van zo’n vier uur per dag, aldus de huidige voorzitter, Jean-Claude Juncker, premier en minister van Financiën in Luxemburg. Die trad als voorzitter aan in 2005. Hij staat ook wel bekend als ‘Mr. Euro’ door het grote werk dat hij in zijn tijd als voorzitter heeft verricht voor de eurogroep en de bestrijding van de eurocrisis.

In Brussel zit ook nog een (iedere zes maanden roulerende) EU-voorzitter (momenteel Ierland), een voorzitter bij de vergadering van regeringsleiders (sinds 2009 de Belg Herman Van Rompuy), de voorzitter van de Europese Commissie, die over het dagelijks bestuur en de wetten van de EU gaat (de Portugees José Manuel Barroso), en een voorzitter van het Europees Parlement (de Duitsen Martin Schulz).

3. Wat gaat Dijsselbloem daar doen?

Voor Dijsselbloem zat Jean-Claude Juncker, ‘Mr. Euro’, dus jarenlang op die plek. Behoorlijk moeilijk om hem te vervangen. Maar Dijsselbloem zal de kans krijgen zich te bewijzen: er is veel werk te verzetten. Grote besluiten, onder andere over de banken, moeten worden genomen en landen als Griekenland en Cyprus hebben de komende jaren veel aandacht nodig. Hij zal een van de meest aansprekende en zware posten vervullen bij het verder oplossen van de eurocrisis.

Als voorzitter zal Dijsselbloem de agenda bepalen, ruziënde partijen bij elkaar brengen en beslissingen forceren. Hij is op de hoogte van alles dat ertoe doet. De vertrekkend voorzitter heeft een invloed die veel groter is dan zijn eigen land. Dat valt voor Dijsselbloem ook te verwachten.

Waarschijnlijk houdt Dijsselbloem de lijn van Juncker de komende jaren aan. Die hield drie belangrijke thema’s aan: de balans tussen het tekort en groei, een bankenunie, en de integriteit van de eurozone.

Dijsselbloem weet hoe hij zich in Brussel moet gedragen en zal mensen (en vooral landen) samenbrengen, is de verwachting. Hij was in Nederland lang wat onzichtbaar, maar daar houden ze in Brussel van, schreven Annemarie Kas en Derk Stokmans 12 januari in NRC Handelsblad: “Compromissen zonder echte winnaars en verliezers behoren tot de essentie van de Unie.” Softer zal Dijsselbloem in zijn functie echter waarschijnlijk niet zijn, hij heeft bijvoorbeeld steeds verklaard zich bikkelhard te willen verzetten tegen een verhoging van de begroting van de EU.

Vandaag schreef hij in een brief waarin hij zijn visie uiteenzet de strijd te willen aangaan met de massale werkloosheid als gevolg van de economische crisis. Daarnaast wil hij de nadruk leggen op duurzame economische groei. Houdbare overheidsfinanciën hebben de hoogste prioriteit, aldus Dijsselbloem.

Dijsselbloem blijft gewoon minister van Financiën. Juncker besteedde er vier uur per dag aan, maar dat zou gezien de toegenomen macht van de eurogroep wel eens meer kunnen gaan worden. Complex is de functie ook, want hij zal klem zitten tussen allerlei nationale en Europese ambtenaren en regeringsleiders. Juncker is de enige voorzitter van de eurogroep geweest. Correspondent in Brussel Caroline de Gruyter schreef half december in NRC over Juncker en zijn functie:

“Overtuigd Europeaan, ervaren politicus, zeer goed ingevoerd. Maar ook: chaotisch, fysiek zwak, aan de fles. Ooit was dit een klus die je erbij kon doen. Nu kost het, door de eurocrisis, echt tijd. Dossiers zijn supertechnisch en vereisen veel voorbereiding. Soms overleggen minister twee, drie keer per week – live en per videolink.”

4. Waarom is dit goed voor Nederland (of niet)?

Nederland doet nu Dijsselbloem de baan heeft gekregen weer echt en zichtbaar mee in Brussel, in het hart van Europa. Goed, want Nederland is na de anti-Europa-standpunten van onder andere de PVV de laatste jaren en het ‘nee’ tegen de Europese Grondwet in 2005 minder in aanzien komen te staan daar. Met deze functie staan we niet langer aan de zijlijn.

Als voorzitter krijg je bovendien betere informatie en heb je macht. Dijsselbloem stelt de agenda op, beslist, brengt samen, speelt een constructieve rol. Al het vooroverleg gaat ook via Dijsselbloem, en juist daar is het handig om ook invloed te hebben. Buitensluiten is niet langer mogelijk. Die macht moet overigens ook niet worden overdreven. Het overleg over de oplossing van de eurocrisis ligt in de praktijk vaak elders dan bij de eurogroep. Vaak ligt de beslissing toch nog op een hoger niveau, bij de regeringsleiders.

Velen denken dat Dijsselbloem wel eens een kentering in de Nederlandse publieke opinie zou kunnen veroorzaken. Hij zou het Nederlands belang in het Europese belang kunnen inpassen. Nu laten Dijsselbloem zien dat ‘we’ meedoen in beslissingen en invloed hebben in Europa. Ook levert het werk op - er komen banen in Brussel bij kijken en zakelijk gezien kan dit contacten opleveren.

Maar… schreven Jeroen van der Kris en Erik van der Walle eerder dit jaar in nrc.next, Nederland kan in deze functie niet meer hard onderhandelen. Dat baarde de oppositie vorige week ook zorgen. De functie zou tegen het Nederlands belang ingaan. De PVV diende een motie in die door een groot deel van de Kamer als motie van wantrouwen werd beschouwd. De SP vroeg in een motie het kabinet af te zien van de kandidatuur. Beide moties werden ruimschoots verworpen.

De partijen maken zich zorgen dat de minister het Nederlands belang niet goed kan verdedigen als voorzitter. Bijvoorbeeld als het gaat over Europese begrotingsregels: wat als we voor een tekort onder de norm van 3 procent willen gaan? Onmogelijk als onze eigen minister voorzitter is.

Bovendien vraagt men zich af of hij er wel genoeg tijd voor heeft. Het voorzitterschap kost steeds meer tijd en als minister is het ook al redelijk druk. Dijsselbloem kan dit soort problemen gaan opvangen door staatssecretaris Frans Weekers meer taken te geven en bijvoorbeeld ook als Nederlands vertegenwoordiger naar de eurogroepvergaderingen te laten gaan. Hij maakt zich ook geen zorgen over hoe hij het Nederlands belang moet verdedigen. Nederland mag zo’n internationale kans niet voorbij laten gaan, vindt Dijsselbloem.

De voordelen lijken voorlopig op te wegen tegen de nadelen.

    • Anouk van Kampen