Grote raadsels rond Sasja's dood

Aleksandr Dolmatovs moeder wil weten wat er is gebeurd met haar zoon, die in een Nederlandse cel zelfmoord pleegde. Hij is geïntimideerd, denkt ze.

Pianolerares Ljoedmila Doronina (60) verstopt haar mobieltje in een kast. Zo kan de Russische geheime dienst, hoopt ze, niet meeluisteren bij het gesprek over haar zoon Aleksandr Dolmatov, de asielzoeker die vorige week donderdag zelfmoord pleegde in een detentiecentrum in Rotterdam. „Ik heb het kostbaarste dat ik had toevertrouwd aan Nederland en Nederland heeft hem niet behoed”, zegt ze huilend.

Ze heeft de koningin nu een brief geschreven, want ze gelooft niet dat het een zelfverkozen dood was nadat zijn asielverzoek was afgewezen. Daar heeft ze reden toe.

Dolmatov leek al eerder ergens van te zijn geschrokken. En toen kwam zijn afscheidsbrief, ingescand door zijn advocaat. Die doet vermoeden dat Aleksandr niet enkel aan zijn lot is overgelaten in Nederland maar dat er mogelijk meer is gebeurd.

Hij schreef onder meer dit.

„Mama, mamma’tjelief! Ik ga weg, zodat ik niet terugkeer als verrader, om ons tot schande te maken, heel ons huis. [...] Zeg in Rusland maar dat het gewoon een ongeluk was. [...] Luiheid en slordigheid hebben gezorgd dat ik de nieuwe wetten niet heb bestudeerd. [...] Ik heb een eerlijk mens verraden, ik heb de veiligheid van het moederland verraden. [...] Geloof in God. Luister niet naar allerlei publieke figuren. Rusland is sterk als geen ander land.”

Het eerste blaadje, dat is helemaal Aleksandr, zegt moeder. „Mamma’tjelief, dat is Sasja. Zo praatte hij.”

Maar op de blaadjes erna staan zinnen die hij nooit zelf zou schrijven. Een zin als: ‘Het leven in Rusland is beter dan waar dan ook.’ „Dat vond Sasja juist niet. Hij was een patriot, maar hij streed voor een beter, een ander Rusland.” In de zin ‘Als het mogelijk is, laat mijn lichaam dan naar Rusland sturen’, staat Rusland verkeerd geschreven. Aleksandrs moeder kan zich niet voorstellen dat haar zoon zo’n fout zou maken. „Rusland was zo belangrijk voor hem. Hij was erg bezig met waar het met het land naar toe moest. Als kind haalde hij bovendien tienen voor zijn opstellen. Ik denk dat hij een teken wilde geven, of dit heeft geschreven onder invloed van iets of iemand.”

Aleksandr had geen psychische problemen, zeggen moeder en vrienden. Zij vermoeden dat de Russische geheime dienst hem in Nederland onder druk gezet heeft. Het zou een waarschuwing zijn aan andere activisten die het land willen verlaten: wie het waagt, wordt van landverraad beschuldigd. Daar is onlangs een strenge wet tegen aangenomen.

Dolmatov werkte op een raketbouwfabriek in Koroljov, als leidinggevende op een lasafdeling. Zijn naasten hebben zich afgevraagd of westerse geheime diensten druk op hem hebben uitgeoefend. Maar ze zouden niet weten waarom. „Hij kende geen staatsgeheimen.”

Moeder Doronina haalt een portret van kernfysicus Andrej Sacharov en van de Wit-Russische Aleksandr Loekasjenko tevoorschijn. Het waren twee helden van haar zoon. Op het eerste gezicht een vreemde combinatie: een democratische dissident ten tijde van het communisme en een dictator in een democratische tijd. „Van Sacharov hield Sasja, omdat hij een wetenschapper was die ook tegen de staat demonstreerde. Van Loekasjenko hield hij, omdat in Wit-Rusland orde heerst en de welvaart er eerlijker wordt verdeeld.”

Ja, Wit-Rusland is een dictatuur, zegt huisvriendin Valeria Koeznetsova (27), zelf een Wit-Russische. „Maar wel eentje, waarin iedereen weet waar hij aan toe is. Je mag de president niet beledigen. Maar Wit-Rusland produceert in tegenstelling tot Rusland wel zijn eigen voedsel en de gezondheidszorg is er gratis.” Wit-Rusland heeft volgens haar het beste van de Sovjet-Unie behouden. In Rusland is de repressie erger en wispelturiger dan in het buurland: het lot van hun vriend laat dat wel zien.

Ljoedmila Doronina: „Ik herinner me nog dat ik als klein kind bij mijn opa logeerde en dacht: ik woon in het beste land ter wereld. Maar nu?”

Meerdere keren was Dolmatov al in Nederland op vakantie geweest. Thuis ligt nog een taalcursus Nederlands. Het beviel hem in Holland. Hij bezocht er orgelconcerten, vertelt zijn moeder. Aleksandr had zelf als kind piano gespeeld. „Na zijn asielaanvraag belde hij bijna dagelijks. Een keer nam ik op en hoorde alleen orgelmuziek. En toen de stem van Sasja die fluisterde: ik zit in de kerk bij een concert!”

De laatste keer dat ze contact hadden, twee weken geleden, klonk hij mat. „Ik wil slapen, zei hij. Met een grote pauze tussen de woorden.” Ljoedmila Doronina begint weer te huilen. Ze wil van de Nederlandse autoriteiten weten wat er is gebeurd in de laatste dagen van zijn verblijf in het uitzetcentrum. Ze hoopt van Nederland te horen over het transport van het lichaam van haar zoon.

Doronina: „Sasja ging weg omdat hij genoeg had van de corruptie in Rusland. ‘Hou op met stelen’, was zijn motto. Hij was eerlijk. Hij zou een goede burger van Nederland zijn geworden.”

    • Thalia Verkade