Zeecontainers als mobiele labs

Poolonderzoek

Komende week opent Nederland zijn eerste onderzoeksstation op Antarctica. Hoe kwam het er?

Het eerste Nederlandse onderzoekslab op Antarctica is klaar voor gebruik. Vlak voor Kerst arriveerde de laatste van vier tot laboratoria omgebouwde zeecontainers op het Britse onderzoeksstation Rothera, waar de Nederlandse onderzoeksteams zijn ingekwartierd. Komende vrijdag wordt het grijsgroene ‘docking station’ waarin de minilaboratoria zijn ondergebracht officieel geopend.

Rothera ligt op het Antarctisch schiereiland, een ruige bergketen ten zuiden van Chili en Argentinië. Deze regio staat wetenschappelijk erg in de belangstelling omdat het één van de snelst opwarmende plekken op het zuidelijk halfrond is. Het is er nu drie graden warmer dan 50 jaar geleden, toen de British Antarctic Survey (BAS) er met klimatologisch en meteorologisch onderzoek begon.

De Nederlandse onderzoeksteams zijn vooral geïnteresseerd in het microscopisch kleine zeeleven rond Rothera. Hoe zal het plankton in de baaien op de snelle opwarming van het schiereiland reageren? Groeien er nog wel genoeg algen, en is er dus nog genoeg voedsel voor krill, de kleine kreeftjes die op hun beurt prooidier zijn van pinguïn en walvis?

De samenwerking met de Britten is een slimme zet, wetenschappelijk maar ook financieel. De kosten van het Nederlandse poolprogramma (8,5 miljoen euro, tot 2015) vallen in het niet bij wat de Britten zelf uitgeven aan hun aanwezigheid op de Zuidpool. Het vorige pooljaar bedroeg de volledige begroting van de BAS ongeveer 48 miljoen pond (57 miljoen euro).

Voor het gebruik van de Britse faciliteiten betaalt de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) 400.000 euro aan de BAS. Voor dat bedrag zitten de Nederlanders er wel all inclusive. Kantine, stapelbedden en corveediensten zijn erbij inbegrepen. Zelfs het vervoer van en naar Antarctica wordt vanuit Cambridge geregeld.

Anderhalf jaar geleden stonden de vier labcontainers nog op Texel. Daar werden ze ingericht als minilaboratorium, compleet met zuurkasten, werktafels en wasbakken. Uiteindelijk zijn ze vanuit Texel via Cambridge naar Rothera verscheept.

De vier onderzoeksgroepen van de Universiteit Utrecht, de Rijksuniversiteit Groningen en het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) volgden later. Vanaf november reisden de onderzoekers af, per boot of vliegtuig, en één voor één druppelden ze bij de Britse basis binnen. Inmiddels zijn alle teams compleet. In ieder geval tot 2015 zullen ze elke Antarctische zomer (van november tot en met april) gebruik maken van de mobiele labs.

Het idee voor een Nederlands lab op Antarctica ontstond in 2009, toen Ronald Plasterk als minister van Onderwijs Rothera bezocht, samen met prins Willem-Alexander en prinses Máxima. Plasterk vroeg bij terugkeer aan NWO de mogelijkheid van een zuidpoollab te onderzoeken. “Vier muren met een dak erop. Dat was ongeveer de opdracht die ik kreeg”, zegt Dick van der Kroef, manager van het Nederlands Polair Programma bij NWO, aan de telefoon. Als Nederland meer ging investeren in poolonderzoek, dan moest die bijdrage wel zichtbaar zijn voor een groot publiek, was de gedachte.

Het was toen al uitgesloten dat Nederland een onafhankelijk poolstation zou openen, zoals België in 2007 deed. Het is niet zozeer de bouw van de basis zelf, als wel de aanleg en het onderhoud van de infrastructuur, van landingsbaan tot eetzaal, die een zelfstandige basis op Antarctica peperduur maken.

Het idee om zeecontainers als mobiele labs in te richten kwam van onderzoekers van het NIOZ. “Op zee gebruiken wij niets anders”, zegt onderzoeker Corina Brussaard.

Van der Kroef legde het plan voor aan de latere directeur van de BAS, op Rothera. “Met een whiteboard in de sneeuw.” De Britten moesten even wennen aan het idee, maar gingen uiteindelijk akkoord.

Het grootste voordeel van de mobiele labs is dat ze flexibel inzetbaar zijn, vindt Van der Kroef. Als het onderzoek op Antarctica ’s winters stil ligt, zouden ze naar Spitsbergen kunnen worden verscheept, waar het onderzoeksseizoen dan net begint. Zelfs gedurende de reis van pool naar pool kunnen de mobiele labs voor oceanografisch onderzoek worden gebruikt. En ja, mocht de geldstroom voor poolonderzoek over een paar jaar opdrogen, dan kunnen de containers ook zonder veel gedoe weer op het eiland Texel worden neergezet .

    • Lucas Brouwers