Wat doet het ijs?

Onderzoek

Het meeste onderzoek draait om het ijs. Smelt het? Waar? En wat zijn de gevolgen?

Vraag Nederlandse onderzoekers wat de grote onderzoeksvragen van Antarctica zijn en je krijgt nog antwoord ook. “De voornaamste vraag is ongetwijfeld: wat is de interactie tussen klimaat, oceaan en ijskappen”, zegt Michiel van den Broeke van het Instituut voor marien en atmosferisch onderzoek IMAU in Utrecht. “En dat wilden we al weten vóór de commotie over broeikaseffect en klimaatverandering was uitgebroken. Al in de jaren zeventig was de indruk ontstaan dat de West-Antarctische ijskap instabiel is en door een relatief kleine verstoring snel ijs kan gaan verliezen. Dat zou de zeespiegel sterk opdrijven. Ook is al vroeg ingezien dat de enorme drijvende ijsplaten (shelf ice) die hier en daar voor de kust liggen het wegstromen van ijs van de ijskappen vertragen. Als de platen opbreken gaan de ijskappen sneller ijs verliezen. Inmiddels weten we dat de ijsplaten vanaf de onderzijde door veranderde oceaanstromen, die warmer zijn dan vroeger, extra zwaar worden aangetast. Dit hele samenspel proberen te doorgronden, ook hoe klimaatverandering meer of minder sneeuw op Antarctica kan brengen, dat zie ik als de belangrijkste onderzoeksvraag.”

IJsdynamiek

Maar, zegt hij, als je Hein de Baar van het NIOZ vraagt wat het belangrijkste is zal die ongetwijfeld zeggen dat inzicht in de CO2-uitwisseling tussen zee en atmosfeer in de zuidelijke oceanen voorop staat. En de rol van ijzer in algengroei.

Dat blijkt niet het geval. Ook De Baar, die net deze week op de Engelse zuidpoolbasis Rothera zit, geeft het onderzoek aan de dynamiek van het ijs het grootste gewicht. “De dramatische dingen die hier gebeuren: hele ijsplaten die opbreken, zoals de Larsen ice shelf, onderzoek daaraan is van enorm belang.” Maar als tweede thema ziet De Baar inderdaad het onderzoek naar de CO2-uitwisseling tussen oceanen en atmosfeer in de wateren rond Antarctica. De algengroei wordt er beperkt door een geringe beschikbaarheid van ijzer en verandering van het ijzeraanbod heeft automatisch invloed op CO2-opname door de algen.

Anderen noemen, desgevraagd, de invloed van de mens met zijn klimaatverandering, vervuiling, walvisjacht en introductie van uitheemse soorten op polaire ecosystemen en voedselketens als belangrijk thema. En paleoklimatologie: het begrijpen van de klimaatgeschiedenis, want die is tot honderdduizenden jaren terug uit luchtinsluitsels in het poolijs af te leiden. En nog verder terug uit bodemslib voor de kust.

Polaire octopus

Het is geen toeval dat het vorig jaar door het ministerie van Buitenlandse Zaken uitgebrachte Beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 precies op deze thema’s de nadruk legt. Bestudering van veranderingen in ‘inheemse samenlevingen’ vindt natuurlijk alleen rond de noordpool plaats.

Wie een paar jaargangen van de tijdschriften Nature, Science en Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) digitaal doorzoekt op gebruik van de termen ‘antarctic’ en/of ‘antarctica’ krijgt ook snel een beeld van de wetenschappelijke belangstelling. IJs, ijs, en nog eens ijs om te beginnen. Metingen aan het ijs vanuit satellieten, computermodellen die aangroei en verlies beschrijven en veel onderzoek aan de genoemde luchtinsluitsels.

Daarnaast staat het oceanografisch onderzoek: de vraag of en hoe de stromingen rond de zuidpool veranderen en het effect van de verzuring van het water. Op sommige plaatsen ontwijkt verdacht veel methaan uit zee.

Geologen zijn nog steeds doende de rotsbodem onder het zuidpoolijs te beschrijven en het onderzoek aan het gat in de ozonlaag wordt ook kalm voortgezet. En heel veel redactioneel nieuws hadden de bladen over pogingen om oeroude meertjes die diep onder het ijs liggen aan te boren.

Tenslotte zijn er de buitenissigheden waarin vooral de PNAS grossiert: beschrijvingen van fossiele planten en dieren, de koude-aanpassing van een polaire octopus, de invloed op de ondergrond van gemummificeerde zeehonden en de tolerantie voor uitdroging van Antarctische insecten. En, o ja, geregeld nieuws over meteorieten die op het ijs van Antarctica worden aangetroffen.