Nog 4 jaar om er iets van te maken

Zondag legt Barack Obama de eed af voor zijn tweede termijn als president. Obama heeft nog volop ambities. Maar presidenten krijgen na een herverkiezing meestal niets meer voor elkaar. Drie overwegingen bij Obama’s tweede termijn.

President Barack Obama the day after the 2010 mid-term elections before facing the press at a news conference. Nov. 3 2010., Photo by: Everett Collection(BSLOC_2011_7_172)

1De vloekWashington raakt langzaam in een feeststemming. De inauguratie van Barack Obama gaat gepaard met parades, gala’s en feesten. Er komen waarschijnlijk minder mensen dan vier jaar geleden, toen Obama voor de eerste keer werd beëdigd, maar nog altijd worden honderdduizenden bezoekers verwacht.

De 75-jarige George Wills doet niet mee. Hij vliegt vandaag naar de westkust. Als het aan hem had gelegen, was Obama niet herkozen. „Niet omdat ik Republikein zou zijn. Maar het is niet goed dat wij presidenten twee keer kiezen. De eerste termijn werken ze alleen aan hun herverkiezing. De tweede termijn zijn ze lame ducks, en voeren ze niets meer uit.”

In 1983 probeerde Wills het Amerikaanse staatsbestel te veranderen. Tientallen politici, journalisten, acteurs en schrijvers kwamen bijeen en richtten een commissie op, het Comité Voor Een Eenmalige Termijn Van Zes Jaar. De Democratische oud-minister van Buitenlandse Zaken Cyrus Vance en de Republikein Milton Eisenhower (broer van) werden voorzitter. „Een tweede termijn is een vloek voor een president, en voor het land”, zegt Wills.

Wills vond dat zijn land slecht bestuurd werd. Veel presidenten zaten er maar kort, zoals Ford en Carter. Herkozen presidenten maakten een uitgebluste indruk (Eisenhower) of struikelden door een schandaal (Nixon). „Ik dacht: als een president nou twee jaar langer zit én niet herkozen mag worden, dan kan hij rustig, zonder angst voor verkiezingen, regeren.”

De commissie lobbyde een paar jaar lang voor hervorming. Er werden hoorzittingen in het Congres georganiseerd, Wills mocht zijn zaak bij president Reagan bepleiten. Maar bij gebrek aan draagvlak in het Congres sneuvelde het plan. De commissie werd ontbonden. Wat wel bleef hangen, was de uitdrukking ‘second term curse’, de vloek van de tweede termijn. Want waartoe dient zo’n extra periode eigenlijk? Wat echt belangrijk is, is al in de eerste termijn gedaan, of mislukt. Herverkiezing is vooral belangrijk om niet als verliezer de geschiedenis in te gaan, zoals Jimmy Carter en George Bush sr.

Eenmaal herkozen, gaat regeren lijken op het passen op de winkel. Er komen schandalen. Nixon overleefde zijn tweede termijn niet door Watergate, Reagan kreeg het Iran-Contra-schandaal, Clinton werd bijna afgezet door de Lewinsky-affaire, George W. Bush’ gezag implodeerde door het gebrek aan vooruitgang in Irak, orkaan Katrina en de economische crisis.

Iedere president belooft het anders aan te pakken dan zijn voorganger. De Texaanse politicoloog George Charles Edwards, die onderzoek deed naar tweede termijnen, schreef dat alle presidenten het probleem kennen. George W. Bush liet zijn staf in 2004 een studie maken waarin alle fouten van zijn herkozen voorgangers werden opgesomd. Clinton zei in 1996, toen hij net herkozen was: „Een tweede termijn kan ontsporen. Soms gebeurt er iets buiten je macht, en soms raakt de fut er gewoon uit.” Clinton zou „die fouten niet maken”, zei hij, waarop hij recht in de armen van Monica Lewinsky liep.

2De ambitie Begin deze week, op een van de laatste dagen van zijn eerste termijn, gaf Barack Obama, een persconferentie in het Witte Huis. Hij had de literatuur goed bestudeerd, zei hij, en hij weet dat zijn tweede termijn zwaar zal worden. „Het Amerikaanse volk heeft me een mandaat gegeven. Ze zeggen: ga keihard aan het werk. Ik ga er niet van uit dat iedereen het vanaf nu met mij eens zal zijn, puur omdat ik een verkiezing heb gewonnen. Ik ken de literatuur over presidenten die zich forceren in hun tweede termijn maar al te goed. Ik ben voorzichtig.”

Het was een inkijkje in Obama’s persoonlijkheid, en zijn ambitie. Hij is niet bang een lame duck te worden, een president die weinig meer kan, en nog minder te doen heeft. Eerder is hij bezorgd dat hij nog te véél wil.

Obama werd vier jaar geleden gekozen met een enorm mandaat. De verwachtingen waarmee hij begon, waren onrealistisch hoog en werkten verlammend op de onervaren president. Obama kwam bijna niet toe aan de prioriteiten die hij vooraf had gesteld: ontspanning met de islamitische wereld, nucleaire non-proliferatie. De eerste twee jaar van zijn presidentschap besteedde Obama aan twee dingen: een einde aan de financiële crisis en een hervorming van het zorgstelsel. Het waren grote thema’s, maar het was niet wat hij vooraf voor ogen had. In 2010 verloren de Democraten fors tijdens tussentijdse Congresverkiezingen, waardoor er een impasse ontstond die tot vandaag voortduurt: de Democraten domineren de Senaat, de Republikeinen het Huis van Afgevaardigden.

Obama’s biografen, David Remnick (The Bridge) en David Maraniss (Barack Obama, the story), schreven dat Obama zijn presidentschap als een historische missie ziet. De eerste zwarte president in de Amerikaanse geschiedenis wil niet falen. De dag na zijn verkiezing bezocht Obama zijn campagnestaf in Chicago, waar hij in tranen uitbarstte. Achter die tranen zat het besef: was ik niet herkozen, dan was mijn project mislukt.

Sinds 2010, het jaar van de Republikeinse machtsovername in het Huis van Afgevaardigden, werd hij dwarsgezeten door de Republikeinen in het Congres. Vaak kreeg hij in eigen kring het verwijt te passief te reageren en te weinig de strijd aan te gaan.

Maar de laatste dagen laat Obama zien dat hij nog steeds strijdbaar is. Toen Amerika op 1 januari over de zogeheten ‘begrotingsafgrond’ dreigde te vallen, ging Obama voluit het gevecht aan met de Republikeinen. Het had eenvoudig kunnen mislukken: had hij geen akkoord met de Republikeinen gesloten, dan zou deze maand voor 500 miljard dollar aan belastingverhogingen en bezuinigingen worden ingevoerd – een ramp voor zijn tweede termijn. Toch gaf Obama nauwelijks toe en raakten de Republikeinen in de onderhandelingen het spoor bijster.

Dezelfde houding liet Obama deze week zien toen hij maatregelen voorstelde om vuurwapengeweld tegen te gaan. Obama weet dat de meeste plannen heel moeilijk of zelfs onhaalbaar zijn in een Republikeins Huis. Maar hij gaf een bevlogen persconferentie, waarin hij zich door kinderen liet omringen. Zijn boodschap: of jullie werken mee, of ik doe het zelf. Ik heb een mandaat van de bevolking.

Obama’s strijdbaarheid werd onlangs al aangekondigd door zijn oud-stafchef Rahm Emanuel, nu burgemeester van Chicago. Obama zal zijn tweede termijn gebruiken voor grote veranderingen, zei Emanuel, die nog altijd dicht bij de president staat. Emanuel: „Die theorie over de tweede termijn van een presidentschap, dat het werk er zo’n beetje op zit, die gaat niet op.”

3De zwarte zwanen De progressieve denktank Brookings Institution in Washington is nauw verbonden met de regering van Obama. Op dit instituut circuleert een lijst met thema’s die Obama’s tweede termijn zullen bepalen, en thema’s die zijn tweede termijn kunnen bederven.

De ambities van Obama zijn ongekend hoog voor een herkozen president, zeiden deskundigen van Brookings afgelopen week tijdens een paneldiscussie. Vooral in het buitenland wil Obama slagen. „Hij ziet een mogelijkheid om de wereldorde te herscheppen”, zei Martin Indyk, onderminister tijdens Clintons presidentschap. „Aan het buitenland heeft Obama in zijn eerste termijn te weinig gedaan, dat wil hij inhalen”, zei historicus Robert Kagan, een van de weinige buitenlandadviseurs naar wie Obama luistert.

China staat bovenaan Obama’s prioriteitenlijst, is de algemeen gedeelde mening bij Brookings. Obama wil in zijn tweede termijn de bekoelde relaties met China verbeteren, maar tegelijkertijd de militaire en economische invloed in de regio vergroten. In Azië liggen de grootste kansen, maar ook de grootste gevaren: China oogt als een steeds zelfverzekerder wereldmacht. Het is niet gediend van de toenemende Amerikaanse bemoeienis met China en de regio. De tweede termijn van Obama zal in het teken staan van een forse herschikking van Amerika’s prioriteiten: weg uit Europa en het Midden-Oosten, en sterker dan ooit gericht op Azië.

Tweede prioriteit: energie. Het Midden-Oosten zal instabiel blijven, en Obama maakt zich zorgen over de binnenlandse gevolgen: een stijgende olieprijs kan tot onrust in olieverslaafd Amerika leiden. Obama is van plan Amerika zo onafhankelijk mogelijk van het buitenland te maken. Hij is van plan fors te investeren in gaswinning in eigen land.

Tegen zijn zin kreeg Obama vlak na zijn herverkiezing een groot binnenlands thema in de schoot geworpen: het vuurwapendebat. De eerste vier jaar sprak hij nauwelijks over het beladen onderwerp. Maar de dood van twintig kinderen en zes volwassenen in Newtown was een omslagpunt. Geen president in de recente geschiedenis stelde zo veel maatregelen voor om vuurwapengeweld te beheersen als Obama deze week.

Ieder presidentschap wordt in meer of mindere mate gevormd door dergelijke incidenten. ‘Black swans’, noemt Martin Indyk die: niemand zag ze aankomen, maar een president zal er in de geschiedenis altijd mee verbonden blijven. Brookings werkte een paar van die scenario’s uit: stel dat China implodeert, of dat de eurozone uit elkaar valt: op die momenten kan een president geschiedenis maken. Of falen.

Hoe groot Barack Obama’s ambities ook zijn, het comité van George Wills heeft wel een beetje gelijk: een herkozen president heeft minder speelruimte. Vrijwel iedere herkozen president zag bij tussentijdse Congresverkiezingen zetels verdampen. Zelfs een strijdbare president als Obama heeft uiteindelijk de steun van het Congres nodig om te regeren, bijvoorbeeld bij zijn voorstel voor een verbod op zware vuurwapens.

Daarbij zal de aandacht van de pers zich in de loop van de jaren verplaatsen naar de presidentsverkiezingen van 2016, als Obama’s opvolger gekozen zal worden. Over twee jaar zullen de kranten volstaan met speculaties over het meedoen van Hillary Clinton, Chris Christie of Marco Rubio. William Daley, Obama’s voormalige stafchef, zei het zo tegen The New Yorker: „Na 2014 maakt het niemand meer iets uit wat de president doet.”

Maandag: het programma en de choreografie van de openbare beëdigingsceremonie van Obama, die later die dag in Washington plaatsheeft.

    • Guus Valk