Magnetische zuidpool blijft bewegen

In het afgelopen jaar is de magnetische zuidpool beland op bijna 3000 kilometer van de geografische zuidpool. De magnetische zuidpool is het uiteind van een denkbeeldige staafmagneet door de aarde. De geografische zuidpool is het punt waarop de denkbeeldige rotatie-as van de aarde door het aardoppervlak steekt. De magnetisch zuidpool ligt inmiddels al lang niet meer op het vasteland van Antarctica. De snelheid waarmee de magnetische pool zich verplaatst is in de afgelopen jaren wel afgenomen. Dat blijkt uit kaarten van de National Oceanic and Atmospheric Administration over de beweging van de magnetische zuidpool, de plek waar het magneetveld vertikaal de aarde ingaat.

Op het noordelijk halfrond liggen de magnetische en geografische polen aanzienlijk dichter bij elkaar. Maar inmiddels beweegt juist de magnetische noordpool zich zo snel over het aardoppervlak – 55 km per jaar tegen 10 à 15 km per jaar van de zuidpool – dat kranten en paniekerige blogs waarschuwen voor een aanstaande poolomslag. Zo’n omdraaiing van het magnetisch veld gebeurt gemiddeld eens in de 450.000 jaar, de laatste keer was 780.000 jaar geleden.

Maar hoogleraar Cor Langereis (Universiteit Utrecht), specialist op het gebied van paleomagnetisme, is niet onder de indruk. De variaties waren de laatste decennia niet extreem groot in vergelijking met de afgelopen eeuwen. Langereis: “Iedereen zegt altijd dat de magnetische polen enorm aan het bewegen zijn, maar als je kijkt naar de geomagnetische polen, de uitkomst van de jaarlijkse optelsom van alle metingen van het aardmagnetisch veld, verspreid over de aarde, dan valt de beweging van het veld erg mee.”

De wetenschap is niet in staat de bewegingen van de magnetische polen te voorspellen, maar het lijkt er wel op dat de beweging samenhangt met verschillen in temperatuur op de grens van de aardkern (ijzer) en de aardmantel (gesteente) die erboven ligt. Die temperatuurverschillen beïnvloeden stromingen in het vloeibare, ijzeren, buitenste deel van de aardkern. Die stromingen veroorzaken het aardmagnetisch veld.

De geografische zuidpool beweegt ook, omdat de aarde een beetje wiebelt vooral als gevolg van massaverschuivingen aan de andere kant van de aarde. De ijsmassa van Antarctica is betrekkelijk stabiel, maar in Canada is sinds het hoogte punt van de laatste IJstijd veel ijs gesmolten. “De rotatie-as beweegt zich in de richting van dat massatekort”, zegt geofysicus Bert Vermeersen (NIOZ en TU Delft). De snelheid valt mee: tien centimeter per jaar.

    • Michiel van Nieuwstadt