De strijd om de slinkende pensioenkas

Bedrijven willen niet meer bijstorten in de slinkende pensioenkas, fondsen verzetten zich. En nu mengen ook gepensioneerden zich in de strijd.

3 januari viel-ie op de deurmat, de gevreesde brief van het pensioenfonds A & O Services. Met daarin de onheilspellende mededeling: de pensioenen worden verlaagd met 19 procent. De pijn wordt weliswaar verspreid over drie jaar, maar toch – per 1 april gaat de eerste 7 procent eraf.

Maar gepensioneerden van de dienstverlener in de afbouw- en onderhoudsector laten het er niet bij zitten. De brief is voor 68 van hen het startschot om juridische stappen te nemen. Zij willen A & O Services dwingen om met extra bijstortingen de korting alsnog te voorkomen.

Meer gepensioneerden zullen nog deze of volgende maand een dergelijke brief krijgen en pensioenfondsbestuurders en werkgevers „grijze haren bezorgen”, voorspelt arbeidsrechtadvocaat Frederique Hoppers. Zij stelde onlangs in het vakblad Pensioen & Praktijk dat gepensioneerden wel degelijk een kans maken om via de rechter een korting op het pensioen te voorkomen.

Het wordt een „lawyers paradise”, voorspelt ook Jan Olivier Kuijkhoven van pensioenadviesbureau KWPS. „Dit gaat lopendebandwerk worden. Want vergeet niet: gepensioneerden hebben alle tijd voor lange procedures.”

De beste kans hebben zij die zijn aangesloten bij een ondernemingspensioenfonds, zoals A & O Services. Juist om die reden hebben veel bedrijven hun pensioenfonds al op afstand geplaatst. Zij hebben de pensioenen ondergebracht bij een verzekeraar of bedrijfstakpensioenfonds, waardoor ze niet meer hoeven bij te springen in slechte tijden.

Voor de bedrijven die dat nog niet hebben gedaan wordt 2013 het jaar van de afrekening. Ontsprongen veel pensioenfondsen de afgelopen vier jaar nog de dans, dit jaar is er geen ontkomen meer aan. Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) duldt geen uitstel meer: de fondsen die in onderdekking zijn mogen niet langer op de pof pensioen uitkeren. Zij moeten eind van het jaar hun vermogen in balans hebben gebracht met de verplichtingen, zodat de dekkingsgraad weer op het minimaal vereiste niveau van 105 procent uitkomt. Dat kan op twee manieren: of de verplichtingen worden verlaagd of het vermogen wordt extra aangevuld.

Pensioenfondsen draaiden zo nu en dan al aan één van beide knoppen. Er werden extra herstelpremies bij werknemers geheven of bedrijven stortten in één keer geld bij om het fonds weer op het afgesproken herstelpad te krijgen. Aan de andere kant van de balans werd de jaarlijkse pensioenopbouw van werkenden verlaagd en al enige tijd worden de meeste pensioenuitkeringen niet voor inflatie gecorrigeerd.

Echt korten op de pensioentoezegging gebeurde nog weinig. Waarschijnlijk ook uit angst voor claims: niet alle bedrijven hebben in het verleden voldoende voorbehoud gemaakt bij het beloofde pensioen. Die vraag zal nu in de rechtszaal centraal komen te staan: is er in het verleden in de arbeidsvoorwaarden voldoende duidelijk gemaakt dat het toegezegde bedrag na pensioneren niet onder alle omstandigheden gegarandeerd kan worden?

Ondertussen wordt voor bedrijven het toegezegde bedrag steeds hoger. Ondanks goede beleggingsresultaten kampen pensioenfondsen met de alsmaar stijgende levensverwachting én de aanhoudende lage rente, die beide de waarde van toekomstige pensioenverplichtingen omhoog stuwen. Hierdoor hebben fondsen – de herstelplannen ten spijt – toch te weinig geld in kas.

Daar komt nog eens bij dat er vanaf 1 januari nieuwe internationale boekhoudregels gelden die maken dat beursgenoteerde bedrijven onder strengere dan in Nederland geldende eisen reserves moeten aanhouden voor de pensioentekorten. Pensioenadviseur Mercer schatte deze week dat die regels Nederlandse multinationals opzadelen met een totaal pensioentekort van tussen de 30 à 40 miljard euro, tegenover 7 miljard een jaar geleden.

Niet zo gek dat bedrijven af willen van hun pensioenverplichtingen. Die kunnen de kredietwaardigheid van de onderneming onder druk zetten, wat het duurder maakt om geld te lenen op de financiële markten, zegt Mercer. Maar zo makkelijk gaat dat niet. Zeker niet als bedrijven een bijstortingsverplichting overeengekomen zijn met het pensioenfonds. „Je moet met hele goede argumenten komen om contractuele verplichtingen niet na te komen”, stelt hoogleraar pensioenrecht Erik Lutjens. „Dan moet je tegen omvallen aanzitten.”

Nu dit jaar de pensioenproblematiek echt voelbaar wordt voor gepensioneerden zal het verzet naar verwachting ook heviger worden. Tot voor kort kregen bedrijven het zo nu en dan aan de stok met hun pensioenfondsen, waarin werkgever en werknemers gezamenlijk vertegenwoordigd zijn.

Zo weigert IT-dienstverlener Atos al sinds een half jaar de met het pensioenfonds afgesproken herstelbetalingen te voldoen. Het argument: het risico van de gestegen levensverwachting mag niet eenzijdig bij de werkgever neerdalen. Het pensioenfonds stapt nu naar een geschillencommissie om de 10,9 miljoen euro aan achterstallige betalingen alsnog te vorderen. Ook PostNL kwam vorig jaar in conflict met haar pensioenfonds over een betaling van 84 miljoen euro. Het pensioenfonds kreeg gelijk.

Toch zijn er ook bedrijven die zich met succes verzetten tegen extra bijstorten. Zoals IT-consultant Unysis, dat begin vorig jaar van de rechter de door het fonds geëiste 32 miljoen euro aan extra herstelpremies niet hoefde te betalen. De rechter woog mee dat de winstresultaten van Unysis onder druk staan en dat de overeenkomst over bijstorten inmiddels verouderd is en door nieuwe pensioenwetgeving ingehaald.

Onder de pensioenfondsen waar een mogelijk conflict nog in de lucht hangt is het fonds van printerfabrikant Océ, inmiddels overgenomen door Canon. Op basis van het afgesproken herstelplan, dat eind van het jaar afloopt, stevent de nieuwe eigenaar af op een bijstorting van 126 miljoen euro. Gepensioneerden verwachten deze maand nog een brief van het pensioenfonds waarin de plannen staan om het fonds aan het eind van het jaar over te hevelen naar een bedrijfstak of verzekeraar.

Dan zal onderhandeld moeten worden over „de bruidsschat”. „Op welk niveau stappen we in? Wij gaan dat nauwlettend in de gaten houden”, zegt oud-personeelschef Hans ten Berge, nu voorzitter van de vereniging gepensioneerden Océ.

Ook gepensioneerden van sleepdienst Smit, voor wie de pensioenen in 2010 al dreigden te worden gekort, zijn voorbereid op een nieuwe confrontatie, blijkt uit een recente nieuwsbrief van hun vereniging. Boskalis, dat het pensioenfonds overerfde bij de overname van Smit, meende twee jaar geleden nu juist een juridisch geschil te hebben afgekocht met een eenmalige bijstorting van 30 miljoen euro. Die afspraak werd echter gemaakt met het pensioenfonds, niet met individuele gepensioneerden.

Volgens arbeidsrechtadvocaat Hoppers is dat de denkfout van veel bedrijven. Zij hebben niet alleen een contract gesloten met het pensioenfonds, maar via de arbeidsvoorwaarden ook met alle (oud-)werknemers individueel een afspraak gemaakt over het pensioen. „Het kan ook de strategie zijn van een pensioenfonds om nu een rechtszaak te beginnen. Dan kun je tegen je deelnemers zeggen: zie je wel, we hebben er alles aan gedaan om een korting te voorkomen. „Dat moeten pensioengerechtigden niet zomaar slikken.”

    • Ariane Kleijwegt