Teeven stelt onderzoek in naar dood Russische asielzoeker ‘die onterecht vastzat’

Een vriend van Aleksandr Dolmatov en een groep activisten herdenken de dood van de Russische asielzoeker, gisteren voor de deur van de Nederlandse ambassade in Kiev. Foto EPA / Sergey Dolzhenko Een vriend van Aleksandr Dolmatov en een groep activisten herdenken de dood van de Russische asielzoeker, gisteren voor de deur van de Nederlandse ambassade in Kiev. Foto EPA / Sergey Dolzhenko

Er komt een onderzoek naar de dood van de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov. Staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) heeft de inspectie van zijn departement gelast “om de feiten van de zelfmoord op een rij te zetten”.

De advocaat van Dolmatov sluit niet uit dat de asielzoeker in de aanloop naar zijn daad is benaderd door Russische overheidsfunctionarissen en zich door hen ernstig bedreigd voelde. Vlak voor zijn dood heeft hij volgens de raadsman aangegeven dat hij absoluut niet teruggestuurd wilde worden. Dolmatov werkte tot zijn vlucht naar Nederland in de wapenindustrie. Zijn afscheidsbrief, die gisteren via onder meer de Russische website Gazeta.Ru bekend werd, wekt de indruk dat Dolmatov doodsbang was dan wel werd overmand door schuldgevoel. Hij noemt zichzelf in een “verrader”.

Staatssecretaris Teeven komt met het onderzoek tegemoet aan Rusland. In Moskou eiste het ministerie van Buitenlandse Zaken gisteren een “direct en alzijdig onderzoek” naar de dood van de 36-jarige ingenieur uit een voorstad bij Moskou.

Dolmatov maakte gisteren een eind aan zijn leven in het detentiecentrum op Rotterdam-Airport.

Advocaat: Dolmatov zat ten onrechte vast

Volgens zijn advocaat Marq Wijngaarden zat hij daar ten onrechte vast. De Rus had vorige week vrijdag beroep aangetekend tegen de afwijzing van zijn asielverzoek en zat dus in procedure. Door dit appèl verbleef hij rechtmatig in Nederland, aldus Wijngaarden, en had hij gewoon in het asielzoekerscentrum (azc) in ‘s Gravendeel moeten blijven.

In dat azc had Dolmatov zondag al een zelfmoordpoging gedaan. Dat was aanleiding voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) om hem op te nemen. Maar volgens zijn advocaat, die hierover overigens niet werd ingelicht, had hij moeten worden opgenomen en niet gedetineerd.

De moeder van Dolmatov heeft de raadsman gisteren gevraagd haar bij te staan en de “zaak tot de bodem uit te zoeken”, aldus Wijngaarden.

De afscheidsbrief van de asielzoeker was tot gisteravond alleen bekend bij het departement. Volgens een woordvoerder van staatssecretaris Teeven zou daaruit blijken dat hij werd gedreven door “tragische maar persoonlijke levensvragen”. De reden voor zijn verblijf in Nederland zou hij in die brief niet hebben aangestipt, zei ook Onno Elderenbosch, tweede man op de ambassade in Moskou gisteren.

Dat klopt strikt genomen. In zijn brief aan zijn moeder schrijft Dolmatov dat hij “weg gaat”, omdat hij niet wil terugkeren als “een verrader om onze hele familie te schande te maken. “Ik heb een eerlijk mens verraden, ik heb de veiligheid van het moederland verraden”. Hij vraagt haar wel in Rusland te worden begraven. De laatste zin in deze tekst, die op velerlei manieren kan worden uitgelegd, komt over als een zelfbeschuldiging in een Sovjet Russische traditie.

Dolmatov vluchtte in de zomer via Kiev naar Nederland. Op 6 mei was hij gearresteerd bij een, uit de hand gelopen, betoging tegen de herverkiezing van president Poetin. Eenmaal vrijgelaten dacht hij te worden gevolgd door de geheime dienst FSB.

Na zijn vlucht deed de FSB huiszoeking bij zijn ouders in Koroljov, een stad ten noordoosten van Moskou. Dolmatov werkte daar als ingenieur in een ‘constructiebureau voor raketwapens’.

Nederland wees asielverzoek af

Zijn asielverzoek in Nederland werd medio november afgewezen. De IND onderschreef zijn ‘vluchtverhaal’. Maar de risico’s die Dolmatov in Rusland liep waren volgens de dienst te klein voor een asielstatus, aldus Wijngaarden. De maximale straf op deelname aan ‘illegale’ demonstraties was voor 6 mei een boete van van 500 roebel (12,50 euro) euro, zo betoogde de IND in de afwijzing.

Wijngaarde kreeg daags na deze beslissing de stellige indruk dat er iets was gebeurd. Dolmatov, voordien strijdbaar, was timide en angstig. Hij verbood zijn raadsman in de stukken nog te verwijzen naar agenten van Russische organen of zelfs maar de naam van de FSB te noemen.

“Hij was als een blad aan de boom omgedraaid. Hij zelf zei dat dit ‘voortschrijdend inzicht was’, maar ik vond die verklaring niet geloofwaardig. Ik heb hem verteld dat bedreiging in Nederland een misdrijf is. Maar hij ontkende, roerend met een theezakje, dat hij was bedreigd. Na overleg met de deken heb ik mijn vermoeden niet in het beroepschrift verwerkt”, aldus Wijngaarde. Toen hij woensdag in het detentiecentrum werd opgesloten, heeft Dolmatov volgens de advocaat ook geen gewag gemaakt van bedreigingen maar wel duidelijk gemaakt dat hij perse niet naar Rusland wilde worden uitgezet.

Dolmatov zat bij oppositiegroep die regering ziet als bedreiging

Aleksandr Dolmatov was actief in de oppositiegroep Ander Rusland van de ‘nationaal-bolsjewistische’ schrijver Edoeard Limonov. Naar Russische maatstaven voeren de nationaal-bolsjewieken radicale acties. Ze worden door de regering als serieuze bedreiging gezien. Limonov, die vooral onder radicale jongeren als een charismatisch leider wordt vereerd, schreef gisteren een column voor de radiozender Echo van Moskou. “Magnitsky [een fiscaal jurist die een grootscheepse fraude door overheidsfunctionarissen ontdekte, red.] stierf in een Russische gevangenis, Dolmatov in een Nederlandse. De parallel dringt zich op”, aldus Limonov. De schrijver merkt terzijde op dat Nederlanders hem niet bevallen” en verwijst daarbij naar “75.000 Nederlanders die met de Waffen SS vochten”, veel meer dan de “22.000 Fransen”.

    • Hubert Smeets