Schande, zo'n schoen van gekweekt roggenvel

‘Hoaxes’ heten ze: kunst-projecten waarin een nepverhaal gedetailleerd en multimediaal wordt aangekleed om zo het debat aan te zwengelen.

Het begint in mei 2012 met een sneakerwedstrijd. ‘Ontwerp je eigen sportschoenen’, meldt Rayfish.com. Het winnend ontwerp zal gekweekt worden op een genetisch gemodificeerde pijlstaartrog. De sneakers gaan 1800 dollar per paar kosten. Tienduizend mensen doen mee en er verschijnen artikelen in Wired, Bright, The Huffington Post, Inhabitat, Design Boom, De Telegraaf en Gizmodo. Journalisten vragen zich af of het überhaupt kan. Kun je roggen genetisch zo manipuleren dat er patronen op hun huid ontstaan? Blogs claimen van niet. Maar dierenactivisten sturen heftige dreigmails aan Rayfish.com en zetten in augustus 2012 een filmpje online waarop ze beweren ingebroken te hebben bij het bedrijf, waarna de roggen zijn vrijgelaten in open zee.

Deze week kwam Rayfish.com met een verklaring. In een online documentaire wordt uitgelegd dat er een Nederlandse stichting achter het project zit: Next Nature Network van kunstenaars Koert van Mensvoort, Ton Meijdam en Floris Kaayk die onderzoeken hoe nieuwe technologie een ander soort natuur veroorzaakt.

Zij waren het die de dierenactivisten speelden, zij bedachten het hele scenario. „Zo kun je nieuwe technologieën bespreekbaar maken en de ethiek onder ogen zien voor de technologie beschikbaar is”, zegt Van Mensvoort, tevens wetenschapper aan de TU Eindhoven.

De manier waarop het Rayfish-project de wereld in is gebracht, wordt ‘transmediaal’ genoemd. Dat kunstenaars dergelijke strategieën gebruiken om hun werk vorm te geven is minder vanzelfsprekend dan het lijkt; pas achteraf blijkt immers dat het gaat om kunst.

Een mooi voorbeeld ook, is Human Birdwings van ene Jarno Smeets. Hij claimde te kunnen vliegen met zelfgemaakte vleugels en trok er internationaal de aandacht mee. In De Wereld Draait Door onthulde hij zijn ware identiteit: kunstenaar Floris Kaayk, dezelfde als van Rayfish.com.

Kaayk werkte acht maanden als filmmaker, animator en onderzoeker aan de vliegende man. Vliegen was hem niet gelukt. Maar zijn presentatie was zo overtuigend dat die wereldwijd serieus werd genomen.

Een ander voorbeeld is het werk van de Amerikaanse kunstenaarsgroep Yes-men van Andy Bichlbaum en Mike Bonanno. Zij doen zich voor als representanten van multinationals en geven choquerende presentaties waarmee ze de bedrijven die ze ‘vertegenwoordigen’ te kakken zetten en dat laten filmen. Van dit materiaal produceren ze documentaires die wereldwijd worden gedistribueerd. De werkwijze is aannemelijk: juiste kleding, passend jargon, de juiste (fake) websites.

Zo vertelde Bichlbaum op BBC News als woordvoerder van Dow Chemical dat het bedrijf eindelijk had besloten compensatiegeld uit te keren aan de duizenden slachtoffers van het beruchte ongeluk in Bophal, India, ten gevolge van een gaslek. Tot Dow Chemical het bericht zelf ontkrachtte, was het urenlang wereldnieuws. Het werk van de Yes Men wordt inmiddels in een internationale kunstcontext gepresenteerd.

Grappen en projecten als deze worden ‘hoaxes’ genoemd: een broodje-aap verhaal, etymologisch wellicht stammend van ‘hocus pocus.’ Op internet is er veel over te vinden. Er bestaat zelfs een art hoax museum met verhalen. Het tentoonstellen van het oor van Van Gogh, of van een door een aap gemaakt schilderij dat door vooraanstaande critici als topkunstwerk wordt herkend.

Op het eerste gezicht zijn het flauwiteiten, maar in veel gevallen zijn ze gekoppeld aan een activistisch doel. De website van multimediakunstenaar Joey Skaggs, The art of Prank, biedt daarvan mooie voorbeelden. Een van zijn historische pranks (1976) bestond uit een advertentie voor een hondenbordeel. Voor 50 dollar kon je je hond laten bevredigen door een bordeelhond. Onder de telefoontjes die daarop volgden, alle door Skaggs vastgelegd, waren minstens net zoveel bestialiteitenliefhebbers als hondeneigenaren. ABC-news meldde zich voor een item op televisie en Skaggs creëerde dus een ware performance met acteurs en honden, inclusief fake dierenarts en een lezing plaats over copulatietechnieken bij honden. Het item, later bekroond met een Emmy Award, leidde tot veel verontwaardiging; de dierenpooier mishandelde onschuldige honden en verdiende er ook nog aan! Skaggs onthulde op televisie dat het ging om een ‘art prank’ maar niet iedereen geloofde dat.

Het pijlstaart-rog-gymschoenen project, de vliegende man: ze leren dat wat ervaren wordt als werkelijkheid, nader bekeken moet worden. Elke media-uiting moet op zijn merites beoordelen worden (ook die in deze krant). Ook dat is niets nieuws. Maar de mens is hardleers.