Een schitterend ongeluk

Er zijn weinig romans over klimaatverandering. Toch is het een ideaal thema als je het koppelt aan het geweten, aldus Barbara Kingsolver in een boek over idealen en overleven.

De omgang met het weer is een lakmoesproef voor elke literaire schrijver. Lees je dat op een mistige ochtend opeens een zonnestraal doorbreekt, en krijgt het hoofdpersonage ter plekke het inzicht dat hij voor een belangrijke beslissing staat, dan komt het met de betreffende roman meestal niet meer goed.

Maar hoe zit het met verhalen waarin het weer direct gekoppeld is aan klimaatverandering? Is schrijven over klimaatverandering een lastiger test voor de schrijver dan schrijven over een storm of onweersbui? Je zou denken van wel, wanneer je het kleine aantal romans over klimaatverandering bekijkt. Twee maanden geleden beklaagde een journalist zich in The Guardian nog over het gebrek aan verhalen en romans over de opwarming van de aarde. Waar blijven ze, hoe urgent moet een onderwerp zijn, vroeg hij zich af.

Hij heeft gelijk, want veel voorbeelden zijn er inderdaad niet. Er zijn wat Australische romanschrijvers die zich buigen over het onderwerp, en wie deze maand het nieuws ziet, begrijpt wel waarom. Maar wie nu aan klimaatverandering in romanvorm denkt, komt uit bij Solar van Ian McEwan. Hij deed daarin een geslaagde poging om het thema om te zetten in fictie. Maar hij nam een ruime omweg door het in eerste instantie te doen lijken op een groteske satire over de academische wereld.

Nu kan daar de Amerikaanse bestsellerauteur Barbara Kingsolver aan toegevoegd worden. Anders dan McEwan gaat zij in haar recente roman Vlieggedrag directer in de aanval. Geen omweg via een farce, wel een zwaar aangezette (en met humor beschreven) wereld van conservatieve, lompe boeren tegenover elegante wetenschappers. Vlieggedrag is behalve als roman ook te lezen als een nadrukkelijk manifest tegen de moderne wereld.

Het verhaal begint met Dellarobia, een vrouw die op jonge leeftijd trouwde met een schapenboer in het (fictieve) Amerikaanse Feathertown aan het randje van de Bible Belt. Haar man, ruim honderd kilo blubberend vlees, gaat volstrekt ambitieloos door het leven. Zij heeft dan ook een oogje op een gespierde man die in de buurt telefoonpalen repareert. Maar wanneer Dellarobia op de met haar telefoonpalenman afgesproken plek komt, wordt ze getroffen door een wonder: er is een vuurzee aan monarchvlinders neergestreken. Ze vindt het zo mooi dat ze ter plekke besluit terug te keren naar man en kinderen. Een ironische beslissing voor wie weet dat monarchvlinders de sloeries van het dierenrijk zijn, want ze laten zich door meer mannen tegelijk bevruchten.

Behalve het einde van het vreemdgaan, markeert de vlinderinvasie het einde van de rust in de conservatieve gemeente. De bewoners die zich vooral bezighouden met de vraag hoe ze de economische crisis kunnen overleven, krijgen te maken met journalisten en wetenschappers die zich op de vlinder storten.

Bij die laatste groep zijn er die schoenen dragen die meer kosten dan een maandsalaris van Dellarobia’s echtgenoot. En de geleerden weten het altijd beter: de bewoners mogen geen bomen meer kappen, ook al redt ze dat uit de financiële zorgen. En ze mogen de komst van al die oranje vlinders niet toeschrijven aan Gods genade, maar moeten inzien dat ze getuige zijn van een door mensenhand gemaakte Apocalyps. Dat de monarchvlinders in Amerika zijn neergestreken in plaats van in Mexico, komt namelijk door de klimaatverandering die fatale gevolgen heeft voor de natuur.

Zo zie je in Vlieggedrag de omslag naar een nieuwe betekenis van ‘het weer’ in de roman: van Romantiek naar engagement. Nog steeds geldt the sky is crying – maar niet langer vanwege de verloren geliefde, maar om alles wat de mens de natuur aandoet.

Missionarissen

Het is niet verrassend dat juist Kingsolver dit onderwerp oppakt: ze heeft ooit de PEN/Bellwether Prize voor ‘sociaal betrokken fictie’ bedacht. Ook haar eigen oeuvre toont haar engagement. Haar bekendste boek is De gifhouten bijbel, over de arrogantie van missionarissen in de Kongo en over de politieke omwentelingen daar. In een andere roman verwerkte ze haar eigen poging om een jaar lang alleen maar voedsel van haar eigen land te eten (Animal, Vegetable , Miracle).

Voor Vlieggedrag is het haar achtergrond als bioloog die voor inspiratie zorgt. En ze gaat uit van haar basis: ze komt uit Kentucky, het conservatiefste deel van klimaatsceptisch Amerika. Ze ziet de oogsten verminderen, de seizoenen veranderen, droogte put de landerijen uit, maar van de noodzaak tot verandering willen de boeren niets weten. ‘Met feiten gooien werkt niet langer, bovendien kiezen mensen toch alleen de feiten die bij hun overtuiging horen. Daarom moet je proberen overtuigingen te veranderen, en dat probeer ik met verhalen te doen,’ vertelde ze Time.

Het is een discussie die Dellarobia en de wetenschapper die proefjes doet in haar schuur ook voeren: de wetenschapper wil alleen onderzoeken en niemand de wet voorschrijven. Actie ondernemen is een zaak van het geweten, legt hij uit. Waarop Dellarobia opmerkt: ‘Mensen zoals jullie zijn niet zo populair. Misschien is jullie medicijn te bitter. Of misschien verkopen jullie het niet aan ons. Misschien hebben jullie ons afgeschreven omdat jullie denken dat wij het toch niet zullen snappen.’

En dan gaat Vlieggedrag opeens over goed vertellen, en het verhaal als middel tot inleving. De wetenschapper vraagt zich af hoe hij het publiek moet bereiken. Wanneer ben je te populariserend, in hoeverre mag je de wetenschappelijk verantwoorde analyse loslaten om je boodschap over te brengen? De dorpsbewoners zien dergelijke vragen als tijdverdrijf voor iemand die niets beters te doen heeft. Ze zien elke vorm van idealisme als een luxe-artikel en kunnen zich niet inleven in zijn verhaal.

Typerend voor de tweespalt is een man die folders uitdeelt waarin mensen moeten ondertekenen dat ze beloven hun ecologische voetafdruk zo klein mogelijk te houden. Als tips worden dan gegeven: vlieg zo min mogelijk – terwijl in Feathertown niemand het geld heeft om het stadje te verlaten. Een andere tip: neem een bakje mee als je uit eten gaat. Ja, handig voor bewoners die in een dorp wonen dat geen restaurants heeft, en waar alles al wordt gerecycled omdat vervangen te duur is. Door zowel de klimaatverandering als de communicatie erover ter sprake te brengen geeft Kingsolver duidelijk aan wat ze wil. Vlieggedrag is een bewustwordingsroman. Een riskante onderneming, want moralisme ligt op de loer.

Microscoop

En dat heeft Kingsolver niet helemaal weten te vermijden. Ze zit goed in haar onderwerp – wie Vlieggedrag heeft gelezen weet meer van de monarchvlinder dan voor hij het boek opensloeg, en vermoedelijk ook meer dan hem lief is. Want maat houden is een probleem: de sessies tussen Dellarobia en de wetenschapper, tezamen gebogen over een microscoop, gaan op den duur vermoeien. En het slot, waarin Dellarobia’s hele leven is veranderd door de wetenschap, is zelfs uitgesproken zwak.

Hoewel een slecht slot er soms in slaagt de beste roman te verpesten, gebeurt dat toch niet met Vlieggedrag, er staat te veel tegenover. Want de wereld die Kingsolver schetst, overtuigt. Ze laat het conflict tussen idealen en overleven overtuigend zien. Je kan met een groepje gaan wildbreien (monarchvlinders), maar ondertussen worden de bolletjes oranje wol wel gekocht bij een supermarktketen die zich weinig gelegen laat liggen aan het milieu. De enige die laveert tussen idealen en overleven is de wetenschapper, maar ja, die observeert en redden is een kwestie van geweten, niet van wetenschap.

Kingsolver laat met Vlieggedrag zien dat er geen reden is om het thema klimaatverandering te mijden in romans. Bovendien kan een roman waarin zo veel weersomstandigheden voorkomen, zonder dat die op een ergerlijke manier worden gekoppeld aan de gemoedstoestand van een personage, niet slecht zijn.

    • Toef Jaeger