Shakespeare in echte sneeuw

In het Openluchttheater Diever isdeze week een winterprimeur: de opvoering bij nacht en kou van Een Midzomernachtdroom. Elfenkoningin Titania: „De kou is een extra sensatie.”

Nederland - Diever - Drenthe - 12- 01- 2013 Skakespearetheater Diever. Voorstelling Midzomernachtdroom, in hartje winter. De doorloop. Regie Jack Nieborg Foto: Sake Elzinga

Het ritueel vooraf is al een voorstelling op zich: toeschouwers rollen slaapzakken uit, vouwen dekbedden open, verschuilen zich in dekens. De eerste sneeuw heeft het zomertheater van het Drentse openluchtspel Diever een winters decor gebracht. Ademwolkjes drijven uit de mond van de acteurs. Bij de entree staan vuurkorven, binnen in het bostheater moet de toeschouwer de sensatie van sneeuw en kou ondergaan.

Regisseur Jack Nieborg brengt met zijn Shakespearetheater Diever een van Shakespeares uitbundigste en vurigste stukken, de romantische komedie Een Midzomernachtdroom (A Midsummer Night’s Dream, 1600). Met als ondertitel ‘Je droomt het mooist over de zomer als het winter is.’ Het gezelschap en de bezoekers hebben de laatste tijd nauwkeurig de voorspellingen bijgehouden: sneeuw en vorst, van -2 graden via -4 naar zelfs -9.

Kostuumontwerper Margot van der Kamp heeft geen speciale koubestendige kleding gemaakt: „De kostuums zijn synthetisch, dat is behoorlijk warm en ook makkelijk schoon te maken van modder en sneeuw. De acteurs en actrices dragen maillots, panty’s of thermoleggings. Elfenkoningin Titania ligt lange tijd op de grond op een stukje grasland. Dat laatste is van kunststof gemaakt en wordt elektrisch verwarmd.”

Een Midzomernachtdroom loopt als een rode draad door de toneelgeschiedenis van het Shakespearetheater Diever. In oprichtingsjaar 1946 was de eerste voorstelling van Een Midzomernachtdroom, in 1947 gevolgd door een tweede opvoering. Die werden ’s zomers gespeeld. Sindsdien heeft de groep het liefdessprookjes acht keer gebracht. Volgens Nieborg biedt de winterse opvoering onverwachte voordelen: „’s Zomers hebben we altijd last van het licht, van het lange avondlicht, zeker bij een voorstelling als deze die zich in de middernachtelijke uren afspeelt. Nu is het meteen al donker, en pas dan komt de belichting goed tot haar recht. De sterren staan aan de hemel en stralen tussen de kale bomen door. Shakespeare schrijft in het stuk veelvuldig over de diepdonkere, nachtelijke uren waarin passie en seks vreemde capriolen met de mens uithalen.”

In Nederland bestaat er een bescheiden traditie in het opvoeren van winterse kunsten. De toneelvereniging van het Gelderse Hummelo bracht in 2009 een winters openluchtspel uit, Onwies op de ski’s.

Ook bewees de winter de groep acteurs van Shakespeare in zijn eigen tijd, de late zestiende eeuw, goede diensten. Wegens opvoeringsproblemen in Londen moest Shakespeares theater The Globe worden afgebroken en aan de andere kant van de Theems weer opgebouwd. Dankzij de bevroren rivier kon dat in één nacht. En vergeet niet de talloze verwijzingen naar de winter in het werk van Shakespeare. Naast The Winter’s Tale (1623) zijn er quotes volop, zoals de openingsregels van Richard III: „Now is the winter of our discontent” en de dichtregel: „Blow, blow thou winter wind”.

Hoofdrolspelers Lisa Hulskamp als koningin Titania en Wim Smits als een van de boerse handwerkslieden noemen sneeuw en ijs een „extra sensatie”. Smits, die al vele jaren optreedt in het Drentse openluchttheater en in eerdere Midzomernachtdroom-stukken meedeed, ervaart de koude weersomstandigheden als „verrijkend”. Smits: „Het is net of de band tussen acteurs en toeschouwers sterker is, en ook de band tussen toeschouwers onderling is hecht. Er ontstaat een vorm van saamhorigheid die uniek is: de kou bindt de mensen. Als Titania met haar ogenschijnlijk luchtige, rode koninginnejurk op de grond gaat liggen, dan leven de toeschouwers mee. Bovendien is het stuk door de regisseur bewerkt en ingekort, wat de voorstelling krachtiger maakt.” Actrice Lisa Hulskamp kreeg van de kostuumontwerpster kans om een bodywarmer te dragen of de blote hals onder haar open jurk te bedekken, maar ze wilde het niet: „Als koningin van de elfen moet ik een zekere waardigheid bezitten, een vorstelijke uitstraling hebben. Daar hoort een decolleté bij, ik ontkom er niet aan en wil het ook niet. Allure hoort bij mijn rol.”

Het enige probleem dat de spelers ondervinden heeft te maken met de dictie. Hulskamp: „Als je een tijd in de kou staat en geen tekst hebt, dan verstijven je lippen. Moet je dan opeens iets zeggen, dan lukt dat niet. Daarom heeft onze stemcoach ons aangeraden de hele voorstelling door bewegingen met de mond te maken, ook als we geen tekst hebben.”

De wintersetting blijkt meer dan inventief. Wat plotseling opvalt, zijn de vele referenties aan kou en vriesweer in dit erotische toneelstuk. Elfenkoningin Titania rept over ijs dat vastvriest „op jonge lenteknoppen” en „Koning Winter die geurt en ruikt naar de zomer”. Ook het kilblauwe licht van sterren memoreert Shakespeare. In de diepte van het bosdecor stromen rookwolken tussen de bomen tevoorschijn, verlicht door schijnwerpers met de felheid van volle maan. Dat geeft het toneelbeeld een betoverende sfeer, een tikkeltje sinister zelfs. Alsof we ons in de onderwereld bevinden.

Nieborg heeft deze Midzomernachtdroom een verrassende wending gegeven. Het valt pas na verloop van tijd op. Uit de grond komen gekostumeerde personages tevoorschijn, een voor een, in een lange, trage stoet. Daar is Hamlet in zijn zwarte kostuum, en na hem komt een personage op uit de voorstelling van afgelopen zomer, Comedy of Errors en zie, daar is ook koningin Titania uit de vroegere Midzomernachtdroom. Deze opkomst van historische personages geeft een bijzondere dimensie aan de voorstelling, alsof het een terugblik is op een theaterhistorie van bijna zeventig jaar.

Aan het slot verdwijnen ook elfenkoningin Titania en haar gemaal Oberon in de diepte van de bevroren grond. Dit slot benadrukt de grimmigheid van het liefdessprookje, waarin liefdesdrank de personages zo gek maakt dat de elfenkoningin zelfs verliefd wordt op een ezel.

Ondertussen hebben jonggeliefden elkaar nagejaagd, werd het ene meisje verliefd op de verkeerde jongen en de andere jongen op het verkeerde meisje. Broeken en andere kleren vliegen in het rond, toeschouwers uiten openlijk hun medeleven met spelers die met hun blote benen over de koude grond rollen. De liefde is een en al vuur in deze winterse ambiance. Dan klinkt het applaus. Dof. Niet helder zoals doorgaans. Geen van de toeschouwers heeft dan ook blote handen, in tegenstelling tot de winterbestendige acteurs.

Shakespearetheater Diever: Een Midzomernachtdroom. Première 18/1. Te zien t/m 3/2. Nachtvoorstelling 19/1. Inl: shakespearetheaterdiever.nl

    • Kester Freriks