'De ratio schept te veel afstand'

Uitgejouwd in Cannes, maar ook meteen bekroond met een prijs. Het ongrijpbare Post Tenebras Lux van Carlos Reygadas maakt veel los.

Ten zuiden van Mexico-Stad ligt midden in een natuurreservaat het dorp Tepoztlán waar regisseur Carlos Reygadas (1971) woont. Vijf jaar geleden vertrok hij uit de drukke metropool. Nu woont hij in een zelfgebouwd huis met zijn vrouw en twee kinderen omgeven door de nazaten van lokale criminelen die vroeger naar dit gebied werden verbannen. En een hoop hippies en artistiekelingen die hier ook zijn neergestreken.

Post Tenebras Lux, (‘Na duisternis komt licht’), zijn vierde film, werd voor het grootste deel in en rond Tepoztlán gefilmd, met veel lokale bewoners in de cast. Hoofdpersonage Juan (Adolfo Jiménez Castro) woont in de film in het huis van de regisseur. Reygadas’ kinderen, Eleazar en Rut, spelen zichzelf.

Reygadas werd in korte tijd het boegbeeld van de Mexicaanse alternatieve film, door het succes dat hij onder andere in Cannes oogstte met Japon (2002), Batalla en el Cielo (2005) en Stellet Licht (2007). Maar hoewel hij dit jaar in Cannes de prijs voor beste regisseur kreeg, waren de reacties op zijn vierde langspeelfilm vooral negatief. De film werd uitgejouwd door de pers na de première in Cannes. Hijzelf noemt het een „uiterst persoonlijke film met zo weinig mogelijk interventie van de rede”.

In Post Tenebras Lux leeft een jong bourgeoisgezin op het Mexicaanse platteland omringd door zowel de schoonheid als vijandigheid van de natuur en van de lokale bevolking. Dit reflecteert binnenskamers, waar existentiële leegte heerst.

De verhaallijn van het gezin, van de handwerker El Siete (Willebaldo Torres) en een rugbyteam grijpen zeer losjes in elkaar. Maar Reygadas wilde dan ook geen ‘verhaal’ vertellen, maar de werking van de geest nabootsen. Daar komt ook een animatie van de duivel in voor en een stortregen die het landschap bloedrood kleurt.

Reygadas lijkt zich niet druk te maken over kritieken. Met een grote zwarte Ray-Banzonnebril, legerbroek en jagershoed kijkt hij op een terras voor de dorpskerk naar de vuurpijlen die de lucht inschieten bij het feest op 12 december ter ere van de Maagd van Guadalupe, de beschermheilige van Mexico.

Hoe kwam Post Tenebras Lux tot stand?

„Het idee is ontstaan in de tijd dat ik hier kwam wonen. Ik bouwde aan mijn huis en kreeg een gezin. Het was een leven, zoals sommigen zeggen, ver weg van de beschaving, de stad en de wereld van de cinema. Net zoals bij bijna al mijn films begon het dus bij een persoonlijke ervaring.”

Waarom besloot u buiten te gaan wonen?

„Als kind bracht ik al de weekenden door op het platteland in Hidalgo, in Centraal-Mexico. Ik houd van de ruimte, de planten van deze streek, de stilte ’s nachts met af en toe het geluid van de dieren. Ik ben zielsgelukkig hier. Ik ga nooit meer in een stad wonen.”

Voor Juan en zijn gezin in de film staat het buitenleven juist in het teken van gevaar.

„Wat Juan beleeft is niet zozeer een probleem tussen boeren en stadse types, of tussen sociale klassen, het gaat om de botsing van verschillende wereldbeelden. In Mexico begrijpt een klein deel van de bevolking de wereld op een westerse manier, maar het grootste deel van de bevolking ziet het leven anders.”

Die twee zienswijzen verdragen elkaar niet?

„Er is sprake van een botsing omdat het joods-christelijk wereldbeeld dominant is. Dat categoriseert en schept afstand tot de wereld. Het neem het ‘ik’ altijd als uitgangspunt en daarna komt de rest pas. Die dominantie maakt uiteindelijk zichzelf kapot. In de inheemse, indiaanse tradities is er veel meer sprake van de eenheid van de dingen. Daar kan je jezelf als een boom zien.”

U heeft een voorkeur voor dat andere wereldbeeld?

„Het gaat erom dat deze twee wereldbeelden fundamenteel anders zijn. Maar er bestaat tussen die twee manieren van de wereld zien geen enkele balans. Het inheemse wereldbeeld wordt opgeslokt door het dominante, christelijke wereldbeeld. Het is verwoest en geperverteerd. Ik romantiseer dat dus niet.”

U beschouwt uzelf toch als westers?

„Dat is nu eenmaal zo: mijn religie, mijn muziek, de meeste boeken die ik lees komen uit Europa. Maar uiteindelijk zijn Mexicanen bastaards: onze vader heeft ons verlaten en wij zijn nog bij onze moeder, daarom zijn wij gespleten.”

Had u een erg romantisch beeld van het plattelandsleven?

„Ik hou van de rust. Ik ben hier niet aan het proberen om zoals mijn voorouders te leven of zoiets. Dat zou wel heel naïef zijn.”

Toch leeft u hier tussen veel mensen die juist op zoek zijn naar iets anders.

„Je kan ‘een ander leven’ niet op een mechanische manier tot je nemen. Als je je eigen aardappels gaat verbouwen, verandert je visie op de dingen niet. De mensen die hier gaan wonen keren zich vaak af van de geïndustrialiseerde wereld, maar dat brengt je niet per se nader tot een ander wereldbeeld.”

Juan en zijn familie lijken een innerlijke leegte te kennen.

„U weet als Nederlander heel goed wat die leegheid is: dat je een gezin hebt en geld, schijnbaar alles, en dat er toch iets mist. Dat is uiteindelijk de consequentie van hoe je naar het leven kijkt en de afstand die je daardoor tot de wereld en het leven hebt. Er is ongelofelijk veel onbehagen door de westerse manier van kijken. Ik wil dit op een filosofische manier laten zien.”

Juan lijkt mij niet de persoon die gelooft dat hij zichzelf kan veranderen.

„Het is niet heel helder of hij met zijn leven wil breken. De personages in de film zijn eenvoudig gezegd een beetje de weg kwijt. Zij hebben last van zaken die zij in hun opvoeding hebben meegekregen en waar zij niet meer vanaf komen. Zoals wij dat allemaal kennen.”

Er was veel kritiek op de film, misschien ook omdat veel lagen verborgen kunnen blijven als de kijker uw leefwereld en Mexico niet kent.

„Dat kan zijn, maar je hoeft volgens mij niet zelf iets te hebben beleefd om het te kunnen voelen. Ik geloof dat het voorstellingsvermogen van de mensen ver boven hun eigen culturele omstandigheden kan uitstijgen.”

Maar veel mensen vinden de film simpelweg niet te volgen, toch een basale voorwaarde voor iemand die naar buiten wil treden met zijn werk.

„Het gaat nu zo snel in de filmwereld. Niemand wil meer iets zien wat niet op een videogame lijkt. Veel kijkers willen alleen entertainment: 3D, 4D, met trillende stoelen enzo.”

Waarom ontbreekt het in de film aan een uitgewerkte vertelling?

„Ik wilde, meer dan een concreet verhaal te vertellen, een film maken over het leven. De geest is ook spingering: die is het ene moment bezig met het verleden en het volgende met de toekomst. Ik wil de werkelijkheid laten zien, niet alleen de feitelijke wereld, waartoe de meeste films zich beperken. Ik wil verdergaan en tot nu toe hebben mijn films volgens mij steeds beter laten zien hoe de mens het leven benadert.”

    • Alex Tieleman