De profeet is kalend, dik en depressief

Ook op zoek naar een postmoderne profeet om je te leiden in het leven? Denk eens aan Louis C.K., een Amerikaanse stand-up comedian met zwarte én tedere humor.

Zoals veel van mijn leeftijdsgenoten ben ik zonder enige religieuze leidraad opgevoed. Mijn universitaire opleiding heeft mij geleerd om zoveel mogelijk kennis te vergaren, maar die feiten tegelijkertijd zoveel mogelijk te wantrouwen of te relativeren. Dit zou een bevrijde, open en wereldlijke ziel moeten opleveren, maar in plaats daarvan eindigde ik verward in een hoekje van de kamer.

Zonder de ontmaskerde illusies was de wereld hard en het bestaan zinloos. Ik wist niet wie ik was of hoe ik moest leven en snakte stiekem naar een profeet die me zou leiden, die mijn eeuwige twijfel zou wegnemen met een vastberaden zwiep van zijn staf. Toen reikte een dikke, kalende man mij de hand en trok me uit het gat. Het was Louis C.K., de Amerikaanse stand-up comedian. Een postmoderne profeet.

Ik ben lang niet de enige die ademloos naar de preken van de in 1967 geboren Louis Szekely luistert. Het Amerikaanse tijdschrift The New Yorker schreef over hem: ‘Voor zijn fans is Louis C.K. meer dan een kunstenaar. Voor hen is hij iemand die waarheid niet gekookt maar rauw serveert.’ Het artikel werd geïllustreerd met een tekening van de roodharige C.K. als een dikke, verdrietige clown die zijn middelvinger opsteekt.

Het beroep van comedian is gemaakt voor eigenzinnige, charismatische orakels. Het is niet voor niets dat Freek de Jonge een zoon van een predikant is. Maar het zijn tegelijkertijd altijd buitenbeentjes, die sinds de jaren 70 naar de donkere jazzkelders van Amerikaanse steden worden gedreven om daar met hetzelfde ritme en improvisatievermogen hun verhaal van onbegrepenheid en verbazing te vertellen. In Nederland geldt stand-up comedy vooral als voorportaal voor het verfijndere cabaret, maar in Amerika en Groot-Brittannië heeft deze kunstvorm het rauwe karakter behouden en spelen comedians ook in grote theaters met alleen een microfoon en een kruk.

Deze naakte setting is mede verantwoordelijk voor het eerlijke karakter van stand-up comedy. Het is een soort biecht die zowel de spreker als de zaal oplucht, even hard voor zichzelf als voor zijn medemens. Sommige comedians gebruiken hun observatievermogen om kleine absurditeiten uit ons dagelijks leven uit te lichten, of om hun politieke verontwaardiging te uiten. Louis C.K. beheerst al deze facetten en gaat steeds een stap verder dan zijn collega’s: „Je kunt afmeten hoe slecht je als mens bent aan de hand van de hoeveelheid tijd die je na 9/11 gewacht hebt om te masturberen. Voor mij was dat tussen het vallen van de eerste en de tweede toren.”

Hij was niet altijd zo. Zoals elke profeet kende Louis C.K. een moment van openbaring. Als 17-jarige jongen stond hij voor het eerst op het podium en had vijf minuten de tijd, maar hield het maar anderhalve minuut vol. In de jaren erna groeide zijn zelfvertrouwen en reputatie. Zijn absurdistische grappen vormden een degelijke set, waarmee hij jarenlang door heel Amerika trok en voor middelgrote zalen speelde. Hij kwam op tv en schreef mee aan films. Dit hield hij vijftien jaar vol. Tot hij na een optreden in zijn auto zat en er plotseling genoeg van had. Hij was niet goed genoeg. Hij haatte zijn eigen grappen. Op dat moment wist hij dat hij twee dingen kon doen: stoppen, of het radicaal anders aanpakken. Geïnspireerd door de legendarische comedian George Carlin, die elk jaar een nieuwe show maakte, gooide hij al zijn materiaal weg en begon opnieuw.

In de nieuwe periode van zijn carrière dwong hij zichzelf om steeds dieper te gaan, zoals hij zelf vertelde tijdens een eerbetoon aan Carlin: „Je bent klaar met de grappen over vliegtuigen en honden, dus dan moet je verder graven. Dan vertel je grappen over je gevoelens en wie je bent, en dan is dat ook op. Je moet nog verder, dus je vertelt grappen over je angsten en je nachtmerries. Uiteindelijk kom je uit bij krankzinnige dingen.” Zijn show uit 2007, met de veelzeggende titel Shameless, vormde het begin van zijn grote faam. Sindsdien maakt hij elk jaar een nieuwe show.

Louis C.K. begon ooit een show met de mededeling dat de kans groot is dat er iemand in het publiek in de komende maanden zal sterven. „Jullie zullen allemaal sterven, en je zult langer dood zijn dan je levend bent geweest. Jullie zijn allemaal dode mensen die nog niet zijn doodgegaan.” Hij vertelt ons over zijn ongelukkige huwelijk, hypocrisie, stiekeme masturbatie en slechte seks, over ouder worden en dik zijn, en over het alleenstaande vaderschap van twee dochters, van wie er eentje een asshole kan zijn. Hij praat over verderfelijke gedachten die wij normale stervelingen niet eens aan onszelf zouden toegeven, laat staan aan een zaal vol mensen.

In die zin is Louis C.K. een zeer goede, maar nog steeds redelijk traditionele comedian die van zijn depressieve bestaan een grote grap maakt en onze eigen pretenties omverschopt. Zijn zwarte beeld van een hypocriet, asociaal en zwak mens met een treurig en onzinnig bestaan past in de stijl van woest razende, scheldende en diep cynische comedians als Bill Hicks en Doug Stanhope. Dit soort profeten nemen je illusies af, maar geven er niets voor terug.

Maar de afgelopen jaren scheldt Louis C.K. iets minder en durft hij steeds vaker een verfoeid thema in zijn shows te implementeren: tederheid. Tijdens een optreden bij talkshowhost Conan O’Brien begon C.K. aan een betoog dat op YouTube een hit werd onder de naam Everything’s amazing and nobody’s happy. Hij schetste eerst een beeld van vroeger tijden, toen alles meer beperkingen kende („Als je geld op was en de bank gesloten, dan kon je niets meer doen”). Nu leven we echter in een ongelofelijke tijd, die niemand weet te waarderen. Iedereen klaagt over vertragingen op het vliegveld, maar vergeet wat voor een wonder vliegen is, aldus C.K. „Je zit in een stoel, in de lucht!” Hier gebruikt hij zijn observatievermogen niet om ons met de neus op de uit schaamte genegeerde feiten te drukken, maar juist om ons te wijzen op de mooie dingen die we door verwendheid niet meer zien.

Zijn dochters spelen een grote rol in zijn werk, niet langer als de last van een gekwelde man, maar als vertellers van absurde grappen. Zijn boze of treurige verhalen worden verteld met een twinkeling in de ogen, met een liefdevol soort leedvermaak. In zijn nieuwe eerlijkheid loopt alles door elkaar, en zo komt hij akelig dicht bij de kern van ons bestaan.

Deze twee kanten van zijn filosofie komen samen in de serie Louie, die hij zelf schrijft en regisseert, en waarin hij de hoofdrol speelt. In deze serie zien we een versie van Louis C.K. die zich worstelt door een leven als comedian en vader, afgewisseld met stukken van zijn comedyact. Louie negeert alle televisieconventies en gaat een volledig eigen weg. In tegenstelling tot zijn podiumact is er ruimte voor stilte en wordt het de kijker niet altijd gemakkelijk gemaakt. Geen enkele scène pakt zo uit als je gewend bent, veel verhaallijnen stranden halverwege de aflevering, en Louis’ moeder wordt door twee verschillende actrices gespeeld. Soms krijgen we een kijkje in zijn bizarre fantasie, andere keren lachen we om zijn onbeholpenheid, dan weer ontroert hij ons met een oprechte dialoog. De show is als het leven zelf: vreemd, subtiel, mislukt, onwennig, mooi, grappig, frustrerend. Hier bevestigt Louis C.K. zijn status als waarheidsverteller, die niet kiest voor grote idealen of doemdenken, maar ook niet voor relativistische lamlegging.

Eindelijk heb ik een profeet gevonden die mijn desillusie erkent en me tegelijkertijd een nieuw geloof in ons vreemde bestaan schenkt. Louis C.K. laat me het echte leven zien. Ik werp me vol overtuiging aan zijn voeten en volg hem via alle mogelijke kanalen naar de toekomst. Maar zoals elke apostel ben ik maar een boodschapper, slechts in staat om de contouren van het Ware Woord over te brengen. Als je zelf gered wilt worden, zul je je hypocriete, verdorven hart moeten openstellen voor deze dikke, roodharige deus ex machina.

Amen.

Louis CK

Live at the Beacon Theater. Meer info: buy.louisck.net

    • Rutger Lemm