Het banket der kennis

Academici zijn doorgaans brave types, maar de laatste dagen doen ze massaal iets illegaals. Wereldwijd plaatsen duizenden wetenschappers gratis pdf’s online van hun eigen onderzoek, artikelen die daarvoor verstopt zaten achter de betaalmuren van uitgeverijen.

Ze doen dat via Twitter, onder de noemer #pdftribute. De actie is een eerbetoon aan de 26-jarige internetactivist Aaron Swartz die vrijdag zelfmoord pleegde.

Swartz was in een rechtszaak verwikkeld omdat hij had ingebroken in de wetenschappelijke database JSTOR. Daar betaal je als gewone burger al snel een paar tientjes om een artikel te mogen lezen.

Gek, vond Swartz. Hij redeneerde: kennis die met publieksgeld is betaald, moet voor dat publiek gratis beschikbaar zijn. Of zoals in het aan hem toegeschreven Guerilla Open Access Manifesto staat: „Jullie wetenschappers mogen je voeden aan dit banket der kennis, terwijl de rest van de wereld wordt uitgesloten.”

Swartz gaat nu de geschiedenis in als betaalmuurmartelaar. Maar is gratis kennis per se goed voor de wetenschap? Of is het een naïeve hippiedroom, zoals het Witte Fietsenplan, of gratis schoolboeken?

Want er zijn wel meer zaken die deels met publieksgeld betaald worden, maar waar je toch voor moet betalen. Zoals een ei. Of een treinkaartje. Of een theatervoorstelling. Allemaal gemaakt met overheidssubsidie, maar niet gratis.

Ik bel de aanstichter van de #pdftribute-actie, de 29-jarige Canadese Eva Vivalt. Ze is gepromoveerd econoom, dus ze moet kunnen uitleggen waarom gratis kennis goed is.

Wel, zegt ze, op dit moment werken de wetenschappers vaak gratis voor de tijdschriften. En soms moet je zelfs betalen om je eigen artikel in te dienen. Dus zo gek is het dan niet om het eindresultaat gratis beschikbaar te maken.

Als econoom is ze geïnteresseerd in incentives, in prikkels. En de prikkel van wetenschap is om alles te delen. En je kunt geen onderzoek doen zonder toegang tot ander onderzoek. Vivalt ziet ook niet zoveel verschil tussen publiek en privaat, als het om wetenschap gaat: iedere muur hindert de uitwisseling van kennis. De uitgeverijwereld zal moeten veranderen, vindt ze. „It’s kind of inevitable.”

Technisch gezien is wat ze doet illegaal. Maar wetenschappers waren sowieso al slim in het omzeilen van die betaalmuren. Het uitwisselen van artikelen gebeurde allang, zij het op kleinere schaal.

De uitgeverijen hebben nog niet gereageerd op haar actie. Maar de respons vanuit de wetenschap is overweldigend. Tot dit weekend had ze nauwelijks ervaring met Twitter, maar ‘haar’ hashtag #pdftribute leidde tot nu toe al tot 40.000 tweets.

Al die gratis artikelen komen straks op een centrale plek, zodat het eindresultaat meer is dan een compilatie van tweets. Gratis kennis, gewoon, omdat het kan. It’s inevitable.

Arjen van Veelen schrijft op deze plek een wisselcolumn met Margriet Oostveen.

    • Arjen van Veelen