Wie wijst het zakenleven op morele kaders?

Iedere januari windt de publieke opinie zich op over de oudejaarsvandalen die dronken relletjes veroorzaken. Waar de overheid dan braaf op reageert met (super)snelrecht, lik-op-stukboetes op het bureau en driedubbele strafeisen die meestal niet meer dan een paar maanden cel omvatten. De Haagse politierechter die het dit jaar waagde Oudjaar tot een „gewone” stapavond af

Iedere januari windt de publieke opinie zich op over de oudejaarsvandalen die dronken relletjes veroorzaken. Waar de overheid dan braaf op reageert met (super)snelrecht, lik-op-stukboetes op het bureau en driedubbele strafeisen die meestal niet meer dan een paar maanden cel omvatten. De Haagse politierechter die het dit jaar waagde Oudjaar tot een „gewone” stapavond af te waarderen, kreeg nationaal de wind van voren. Het Journaal informeerde prompt of deze gevaarlijke mildheid wel strookte met de volkswens juist streng te straffen. En de voorzitter van het college van procureurs-generaal legde overal bereidwillig uit dat hoger beroep hier natuurlijk voor correctie moet zorgen. Driewerf foei dus.

Frauderen, omkopen, kartel vormen, markten verdelen

Nu is het natuurlijk appels met peren vergelijken, maar als het gaat rotten dan is de stank toch hetzelfde. Maar wie ruikt het? Vorige maand kreeg Philips 509 miljoen euro boete omdat het gedurende een jaar of tien de consument routinematig had opgelicht. Zowel voor computers als tv’s had men gedurende jaren met de concurrentie de markt verdeeld en de prijzen onderling afgestemd. In het volle besef dat dit niet mocht. Gewoon, gezellige zakenmannencriminaliteit, samen op het tropische golfterrein.

De president-directeur van Philips kwam medio december in een videoboodschap vertellen dat de boete veel te hoog was. En hij betreurde het dat Philips „met dit soort gedrag in verband is gebracht”. Zou dat verweer bij de politierechter ook slagen? Edelachtbare, ik betreur het dat ik in bezopen toestand met geweld „in verband ben gebracht”. Fraai staaltje hypocrisie. Na het Philipsverweer was er echter geen spoortje publieke emotie. De Consumentenbond zou zien wat ze nog kon doen, in de sfeer van schadevergoeding. Maar dat was het dan wel. Witte boorden, nette mensen.

Nu is de strafwaardigheid van kartelvorming best te relativeren. In de handelsgeschiedenis gaan kartelvorming en politieke expansie hand in hand. Of het nu om specerijen ging of het exclusieve recht om Spaanse schepen te enteren, markten waren er om te verdelen. Dat imperiale sentiment leeft voort bij Microsoft, Heineken/Bavaria en het liftkartel Otis, Kone en Thyssen Krupp. De Europese Commissie heeft hun kartels aangepakt of is er nog mee bezig. Kennelijk is de heilzame „onzichtbare hand” van Adam Smith ook die van de zakkenroller. Hoogleraar mededingingsrecht Rein Wesseling noemde dat in zijn oratie in 2010 de antitrustparadox. Vrijheid voor ondernemers is goed, want leidt tot collectieve welvaartsgroei, dankzij ieders streven het eigenbelang te dienen. Maar totale vrijheid juist weer niet, want dat leidt tot het omgekeerde. Dan wordt de consument bestolen, vanuit hetzelfde nobele ik-motief. Ergens vlak voor dat moment moet het mededingingsrecht uitkomst bieden. Met fusie- en kartelverboden en gedragsregels om misbruik van marktmacht te voorkomen. Dat een ondernemer dat morele omslagpunt niet helemaal scherp heeft, kan ik me nog wel voorstellen.

Maar in december accepteerde bouwbedrijf Ballast Nedam een boete van 17,5 miljoen euro wegens omkoperij in het buitenland. Smeergeld dus, platte corruptie. In november betaalde transportbedrijf Trafigura een miljoen euro in de Probo Koala-zaak. De president-directeur kocht cassatie af voor 67.000 euro in de strafzaak tegen hem persoonlijk. Een veroordeelde medewerker kon voor 25.000 euro weer rustig ademhalen. Trafigura voerde giftig afval illegaal uit en verzweeg de schadelijkheid. Dat heeft niks met kartels of normaal economisch verkeer te maken. Dat geldt ook de manipulatie van de Liborrente, waar de Rabobank aan meedeed. Dat is fraude.

Zo waren er de laatste jaren meer schikkingen met grote bedrijven die zich misdroegen. Volgens Wesseling zijn vooral de kartelboetes de afgelopen tien jaar sterk gegroeid. Brussel legde in de eerste tien jaar van deze eeuw 31 miljard aan boetes op – in de jaren negentig was dat minder dan 1 miljard. Zo moest de transportdivisie van KLM Air France 340 miljoen euro betalen wegens verboden prijsafspraken tussen 2000 en 2006. Shell wist in oktober een boete voor deelname aan het bitumenkartel door de Europese rechter verlaagd te krijgen en hoeft nu ‘slechts’ 81 miljoen euro te betalen. Tegen de reisbranche en de meelfabrikanten lopen nog kartelonderzoeken.

De rot zit ook elders. Farmaceutisch bedrijf GlaxoSmithKline schikte voor 2,4 miljard euro in de VS, omdat het antidepressiva verkocht waarvan het de ernstige bijwerkingen verzweeg. De Britse Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC) schikte voor 1,5 miljard euro, wegens het witwassen van Mexicaans drugsgeld. Ook was er verboden geldverkeer met Iran, Syrië en andere landen op de Amerikaanse embargolijst. Het was de hoogste boete ooit voor een bank in de VS. Een strafzaak had de bank doen omvallen, aldus The New York Times. Aangezien HSBC op drie na de grootste ter wereld is, liep het strafrecht hier tegen zijn grenzen aan. De daders gaan feitelijk vrijuit. Too big to jail. ING mocht overigens voor vergelijkbare misdrijven 519 miljoen euro betalen. Kortom, verontwaardiging is altijd selectief. Nee, wangedrag rond Oud en Nieuw, dát was pas erg. Foei. Echt waar.