Enorme streng quasars ontdekt

Astronomen hebben op een afstand van meer dan acht miljard lichtjaar van de aarde een streng van 73 zogeheten quasars ontdekt, die zich over maar liefst vier miljard lichtjaar uitstrekt. Ze publiceerden er vrijdag over in de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.

Een quasar is de extreem heldere kern van een sterrenstelsel. De enorme hoeveelheid energie die zo’n kern uitstraalt, wordt ontleend aan ziedend hete materie in de omgeving van een superzwaar zwart gat.

De nu ontdekte streng quasars is verreweg de grootste structuur die astronomen tot nu toe hebben opgespoord. Ter vergelijking: de Melkweg, het sterrenstelsel waar zon en aarde deel van uitmaken, heeft een middellijn van ongeveer 100.000 lichtjaar. En de afstand tussen de Melkweg en zijn naaste grote buur het Andromedastelsel is 2,5 miljoen lichtjaar.

De eerste aanwijzingen dat er van die grote groepen quasars bestaan, werden ongeveer dertig jaar geleden gevonden. Aanvankelijk bleef hun omvang in de honderden miljoenen lichtjaren steken. Begin 2012 maakte een groep astronomen, onder leiding van Roger Clowes van de Universiteit van Central Lancashire, echter de ontdekking bekend van een quasargroep die zich over een miljard lichtjaar uitstrekt. Ook de nog kolossalere groep quasars die nu is opgespoord komt op naam van het team van Clowes. Saillant detail: de beide quasargroepen staan niet alleen vrijwel even ver weg, maar ook vlak naast elkaar aan de hemel.

De enorme afmetingen van deze quasargroepen staan op gespannen voet met het zogeheten kosmologische principe: de veronderstelling dat het universum, op grote schaal beschouwd, homogeen is – oftewel dat het heelal er voor elke waarnemer globaal hetzelfde uitziet, waar hij zich ook bevindt. Keihard bewijs voor de geldigheid van dit beginsel is er niet, maar er zijn weinig wetenschappers die eraan twijfelen. Daar bestond ook weinig reden voor: zowel de kosmische achtergrondstraling – een overblijfsel van de oerknal – als de verdeling van clusters van sterrenstelsels aan de hemel vertonen een grote mate van uniformiteit.

Berekeningen laten echter zien dat in een heelal dat aan het kosmologische principe voldoet geen structuren kunnen bestaan die veel groter zijn dan 1,2 miljard lichtjaar. Die drempel lijkt nu wel érg ruim te zijn overschreden. Moet dan de hele kosmologie op de schop? Dat is wat voorbarig, omdat nog niet helemaal zeker is dat de 73 quasars tot één en dezelfde, door de zwaartekracht bijeengehouden structuur behoren. Wel zijn er zijn de laatste jaren meer aanwijzingen gevonden dat het heelal niet zo homogeen is als werd gedacht.

    • Eddy Echternach