Waar gebeurd

Wie een film of boek over zijn familie wil, kan daarvoor iemand inhuren. ‘Met een wildvreemde praat het makkelijker.’

Het is al een tijd een van de populairste genres in de literatuur. Familiegeschiedenissen van ‘gewone mensen’. Het Pauperparadijs van Suzanna Jansen, Sonny Boy van Annejet van der Zijl, Het zwijgen van Maria Zachea van Judith Koelemeijer. Autobiografische boeken over families en mensen die niet beroemd maar toch bijzonder zijn. Voor lezers is het een feest van herkenning, want zo ging het in hun familie ook. En vaak is het een stimulans om nu eindelijk de eigen familiegeschiedenis ook eens op te schrijven. Maar zo makkelijk is dat niet. Want waar begin je, waar stop je, en vooral, hoe maak je er een leesbaar verhaal van?

„Niemand wil honderd pagina’s en-toen-en-toen lezen”, zegt Frans van Rooijen van Verhalen dichtbij. Hij legt, in opdracht, levenverhalen vast op dvd. Veel mensen proberen het zelf op te schrijven, zegt Janneke Siebelink van La storia della vita. Zij schrijft nu een boek over de Friese familie Hoekstra. „Maar misschien kunnen objectieve ogen de familieverbanden beter lezen.” Wim Schouten maakte jarenlang interviews met bekende mensen voor onder andere Playboy. Nu schrijft hij, voor zijn bedrijfje Family Matters box, ‘levensportretten’ van en voor gewone mensen. „Ik zoek de rode lijn in hun leven. En dan maak ik er een mooi verhaal van.”

Wie het zelf niet kan, laat een ander zijn geschiedenis opschrijven. Of filmen. Of in geuren vangen. Keuze genoeg. Frans van Rooijen had verwacht dat vooral zakenmensen een documentaire van zichzelf zouden willen bij hun jubileum of afscheid. „Maar de meeste opdrachten krijg ik van kinderen die het verhaal van hun ouders willen horen.” Van Rooijen is ook coach en hoofdredacteur van Dynamis, een vakblad over klassieke homeopathie. „Goed naar mensen luisteren is een vak. Zodra ouders over vroeger vertellen, denken kinderen al snel: dat weet ik nou wel. Met een wildvreemde praat het makkelijker.” Hij monteert zijn gesprekken tot een ‘levensdocument’, een herinneringsfilm voor als de ouders er niet meer zijn. Wim Schouten bedacht de Family Matters box, een doos waarin hij levensverhalen verpakt. „Zoals foto’s in een schoenendoos.” Eventueel kunnen daaraan ook snuifdoosjes met familiegeuren worden toegevoegd. Dat verzorgt chemicus en geurexpert Tanja Deurloo van Scent of a Family.

De geur van moeders handtas

„Ik doe met geuren wat anderen met woorden doen. De geur van de binnenkant van moeders handtas, de linnenkast van oma, de kretek-sigaretten van die ene oom.” Zij maakt gebruik van het Proust-effect. „Je ruikt iets en associeert dat met een vroegere ervaring.” Ons reukvermogen zit in dat deel van de hersenen waar ook emoties en herinneringen worden opgeslagen. „Ieder mens koppelt geuren aan ervaringen. En omdat familieleden veel ervaringen delen – hetzelfde vakantiehuis, wasmiddel, pijp van vader – delen ze ook hun geurbibliotheek.”

Een begrafenisondernemer wilde de verhalendoos van Wim Schouten opnemen in een polis. Een ‘autobiografisch portret’ bij leven als extra service voor de verzekerden. „Maar dan wordt het fabriekswerk. Alleen als ik de tijd neem om me in iemand te verdiepen, krijgt het verhaal een gouden randje.” Wat hij er wel uit opmaakte: „Er is een industrietje voor levensverhalen ontstaan.”

Het aanbod varieert van 3.000 euro voor een minibiografie, gebaseerd op twee of drie gesprekken van anderhalf uur. Frans van Rooijen een film van anderhalf uur laten maken kost minimaal 5.000 euro en Janneke Siebelink bijna een jaar aan het werk zetten nog meer.

Alle mensen willen gehoord en gezien worden, zegt Christien Brinkgreve. Ze is schrijfster en hoogleraar Sociale Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. „Iedereen wil een eigen gezicht, een eigen stem, een eigen geluid. Daar hoort een eigen verhaal bij. Dit ben ik. Of: dit zijn wij.” Ze vergelijkt het met psychotherapie, waarin je met de therapeut een levensverhaal maakt, waarmee je verder kunt leven. Of met een kunstschilder die het portret van een persoon of een familie maakt. „Wil je een portret zoals de kunstenaar je ziet? Wil je jezelf zien precies zoals je bent, of liever geflatteerd?” Zelf geeft ze cursussen waarin ze mensen begeleidt bij het schrijven van hun levensverhaal. „Ik vind het belangrijk dat ze hun eigen stem vinden. Een ander zal jouw verhaal altijd vervormen. Hoe mooi en gewetensvol het ook gedaan wordt.”

„Het is heel mooi om te merken dat een familie zich zo openstelt voor een vreemde”, zegt Janneke Siebelink. „Ze vertrouwen me hun leven toe.” Van Rooijen noemt het effect van zijn levensfilms „helend”. „De film roept vaak weer nieuwe vragen op. Het gesprek tussen familieleden komt op gang.” Soms weet je meer van de ouders dan hun kinderen, zegt Wim Schouten. Een enkele keer heeft hij een passage uit een levensverhaal gelaten en dat bij de notaris gelegd. „De kinderen mogen het pas lezen als hun vader overleden is.” Janneke Siebelink heeft geleerd dat ze niet elk rafelrandje hoeft te benoemen. „Niemands leven is perfect. Al probeer ik het nog zo genuanceerd op te schrijven, op papier kan het te scherp overkomen.”

Christien Brinkgreve las onlangs The Outsourced Self van sociologe Arli Hochschild. „Zij beschrijft hoe we steeds meer van onszelf uitbesteden aan professionals. Koken, de verzorging van ons huis, de hond.” En nu dus ook ons levensverhaal.

familymatters-box.nl , verhalendichtbij.nl, la-storia-della-vita.nl, perfumelounge.nl

    • Rinskje Koelewijn